مافپەروەر‮: ‬جەواد مستەفا ستوپەیی
لە ماددەی‮ ‬یەكی‮ ‬دەستووری‮ ‬فیدراڵیدا باس لە پێكهاتەی‮ ‬دەولەتی‮ ‬عێراق دەكات دەڵێت‮: (‬كۆماری‮ ‬عێراق وڵاتێكی‮ ‬یەكگرتوو و سەربەخۆیە‮ ‬و سەروەری‮ ‬تەواوی‮ ‬هەیە،‮ ‬سیستەمی‮ ‬حوكمرانی‮ ‬تێدا كۆماری‮ ‬نوێنەرایەتی‮ (‬پەرلەمانی‮) ‬دیموكراتییە،‮ ‬ئەم دەستوورە‮ ‬یەك پارچەیی‮ ‬خاكی‮ ‬عێراق دەپارێزێت‮). ‬
مەبەستم ئەوەیە باسی‮ ‬سیستەمی‮ ‬پەرلەمانی‮ ‬بكەم،‮ ‬سیستەمی‮ ‬پەرلەمانی‮ ‬لە هەر وڵاتێكدا لێك جیاكردنەوەی‮ ‬دەسەڵاتەكان بەرقەرارە و هاوسەنگی‮ ‬و هەماهەنگی‮ ‬لە نێوان هەردوو دەسەڵاتی‮ ‬جێبەجێكردن و‮ ‬یاساداناندا هەیە،‮ ‬و هەردوو دەسەڵات دەتوانن چاودێری‮ ‬بەسەر‮ ‬یەكترەوە بكەن بەبێ ئەوەی‮ ‬دەست بخەنە ناو كاروباری‮ ‬یەكترەوە‮. ‬هەروەها لە عێراق دەسەڵاتی‮ ‬جێبەجێكردن دوانەییە واتە پێكدێت لە سەرۆكی‮ ‬ئەنجومەنی‮ ‬وەزیران و سەرۆك كۆمار،‮ ‬بەڵام دەسەڵاتەكانی‮ ‬سەرۆك كۆمار تەشریفاتین واتە سوودمەندە و بەرپرس نییە‮(‬یسود ولایحكم‮) ‬زۆربەی‮ ‬هەرە زوری‮ ‬دەسەڵاتەكانی‮ ‬جێبەجێكردن لەدەست سەرۆكی‮ ‬ئەنجومەنی‮ ‬وەزیراندایە‮. ‬كەواتە ئەگەر سەرۆك كۆمار هەڵەش بكات نادرێتە دادگا بێجگە لە تاوانی‮ ‬گەورە،‮ ‬بەڵام لەكاتی‮ ‬ئەنجامدانی‮ ‬تاوانی‮ ‬گەورەشدا سزاكەی‮ ‬تەنها لەسەر كار لادانە‮. ‬
سەرەتایترین ئەركی‮ ‬نوێنەرەكانمان لە بەغدا بریتییە لە‮ ‬یاسا دانان و چاودێریكردنی‮ ‬كردەوەكانی‮ ‬حكومەتی‮ ‬فیدراڵی‮ ‬و بەرگری‮ ‬كردن لە مافی‮ ‬ئەو هاوڵاتیانەی‮ ‬نوێنەرایەتییان دەكات،‮ ‬هەروەها دەبێت لە رێگەی‮ ‬چاودێریكردنەوە كار بكرێت‮ ‬بۆ جێبەجێكردنی‮ ‬هەموو ماددە و بڕگەكانی‮ ‬دەستوور بەتەواوەتی‮ ‬و بێ جیاوازی‮ ‬نەك ئەو مادانەی‮ ‬لە بەرژەوەندی‮ ‬ئەواندابن جێبەجێ بكرێن و ئەوانەی‮ ‬لەبەرژەوەندی‮ ‬كورد دابن پشت گوێ بخرێن،‮ ‬هەروەها رێگریكردن لە هەموو ئەو پێشێلكارییانەی‮ ‬لەم دەستوورەدا دەكرێت لە لایەن حكومەتی‮ ‬فیدراڵییەوە،‮ ‬وەك رێگریكردن لە تائیفەگەری‮ ‬و قورخ كردنی‮ ‬دەسەڵات تەنها لە ژێر‮ ‬یەك پێكهاتەی‮ ‬دیاریكراو‮. ‬
ئەگەر لایەنە سیاسییەكانی‮ ‬كوردستان لە ناو ماڵی‮ ‬خۆیان ناكۆك بن نابێت ئەم ناكۆكییانە بگوێزرێنەوە بۆ بەغدا،‮ ‬لەوانەیە لایەنەسیاسییەكان لە كوردستان ئامانجیان جیاواز بێت،‮ ‬بەڵام لە بەغدا ئامانجی‮ ‬هەموو لایەنەكان هاوبەشە‮. ‬كەواتە پێویستە هەموو فراكسیونە كوردستانیەكان‮ ‬یەكگرتوو و‮ ‬یەك هەلوێست و‮ ‬یەك بوچوونبن و بەیەك تیم لە نێو هاوپەیمانەتییەكی‮ ‬یەكگرتوودا كار بكەن بو بەرگریكردن لە هەموو مافەكانی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان لە بەغدا‮. ‬چونكە پێویستە ئێمە پەند لە شوڤینیەتی‮ ‬عەرەبییەكەیان وەرگرین ئەوان لەنێو ماڵی‮ ‬خۆیان چەند ناكۆك و نا تەبابن كە كێشەكە هاتە سەرئەوەی‮ ‬بەرامبەر كوردە ئەوان دەبنە برای‮ ‬یەكتر و‮ ‬یەك هەڵوێست بەرامبەر كورد وەردەگرن‮. ‬
لە خولەكانی‮ ‬پێشتردا بەهۆی‮ ‬پەرتەوازەیی‮ ‬ناوماڵی‮ ‬كورد حكومەتی‮ ‬فیدراڵی‮ ‬بە هەزاران كێشەی‮ ‬بو هەرێم درووست كرد و پێشێلی‮ ‬دەیان مادەی‮ ‬یاسایی‮ ‬و دەستووری‮ ‬كرد و چەندەها مافەكانی‮ ‬نەتەوەكەمانی‮ ‬لێ زەوت كردن وەك‮: ‬هەوڵدان بو سڕینەوەی‮ ‬قەوارەی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان‮ (‬هەرچەندە ئەوان ئەمەیان پێ ناكرێت،‮ ‬چونكە دەستووری‮ ‬فیدرالی‮ ‬دەستوورێكی‮ ‬بەستەلەكە و مەرجی‮ ‬توند هەن بۆ هەمواركردن و كەمكردنەوەی‮ ‬دەسەڵاتەكانی‮ ‬هەرێم‮) ‬هەروەها بڕینی‮ ‬بودجە و مووچەی‮ ‬هەرێم و زەوت كردنی‮ ‬هەموو شایستە داراییەكانی‮ ‬كوردستان و ئەنجامدانی‮ ‬ئابڵوقەی‮ ‬سیاسی‮ ‬و ئابووری‮ ‬و ئاسمانی‮ ‬لەسەر كوردستان و چەندین دژایەتی‮ ‬كردنیتر لە دژی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان،‮ ‬كە ئەم جۆرە كردەوە و پێشێلكارییانە پێچەوانەی‮ ‬هەموو‮ ‬یاساكانی‮ ‬مافی‮ ‬مرۆڤ و نەریت و‮ ‬یاساكانی‮ ‬ناو خۆیی‮ ‬و نێودەوڵەتیەكانە‮. ‬ئەم كردەوانە لەلایەن سەركردایەتی‮ ‬كوردستانەوە بە هیچ شێوەیەك جێگای‮ ‬قبوڵ كرن نییە‮.‬
‮ ‬كەواتە بۆ بەرگریكردن لە مافەكانمان پێویستە هەموومان پێكەوە دەست بدەینە بەردە قورسەكە و هەولی‮ ‬وەرگرتنەوەی‮ ‬هەموو مافە سیاسی‮ ‬ئابووری‮ ‬و سەربازی‮ ‬و كارگێریەكانمان بدەین،‮ ‬بە پێچەوانەوە بە بەكارهێنانی‮ ‬سیاسەتی‮ ‬پەرتكە و زاڵبە زەلیل و رسوامان دەكەن،‮ ‬چونكە دووبەرەكی‮ ‬و پەرتەوازەی‮ ‬كوردستانیان هێزی‮ ‬ناوخۆیمان دەمژێت و لاوازمان دەكات‮. ‬كەواتە ئەركی‮ ‬نوێنەرەكانمانە بە‮ ‬یەكریزی‮ ‬دژی‮ ‬هەموو ئەم پێشێلكاریانە بوەستینەوە،‮ ‬بەڵام ئەمەش بە‮ ‬یەك ریزی‮ ‬و‮ ‬یەك هەلوێستی‮ ‬لایەن و فراكسیونە كوردستانیەكان دەكرێت لە هەرێم و لە بەغدا‮. ‬هەروەها لەبەر ئەوەی‮ ‬نوێنەرەكانمان لە بەغدا كەمینەن و لەبەر حوكمی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬شیعی‮ ‬و شوڤینییەتی‮ ‬عەرەبی‮ ‬ئگەر نەیان توانی‮ ‬رێگری‮ ‬لە پێشێلكارییە‮ ‬یاسایی‮ ‬و دەستوورییەكانی‮ ‬حكومەتی‮ ‬فیدراڵی‮ ‬بگرن بو بەرگریكردن لە مافەكانی‮ ‬هەرێم،‮ ‬پێویستە بە‮ ‬یەكدەنگی‮ ‬لەگەل سەرۆك كۆمار و وەزیرە كوردەكان هەلوێست وەرگرن،‮ ‬چونكە بەپێی‮ ‬دەستوور كوردیش پێكهاتەیەكی‮ ‬سەرەكییە لە عێراق ئەوان نە لە بواری‮ ‬ناو خۆیی‮ ‬و نە لە رووی‮ ‬نێودەوڵەتییەوە ناتوانن كورد لە عێراق نادیدە بگرن‮. ‬هەروەها ئەگەر هەوڵی‮ ‬نوێنەرەكانمان بێسوود بوو دەتوانن پەنا بو دادگای‮ ‬باڵای‮ ‬فیدرالی‮ ‬ببەن هەرچەندە لەسەردەمی‮ ‬مالكیەوە ئەم دادگایە بە سیاسی‮ ‬كراوە،‮ ‬بەلام ئەو پێشێلكارییانەی‮ ‬ئەوان لە دەستوور و‮ ‬یاساكاندا لە دژی‮ ‬هەرێم ئەنجام دەدەن روون و ئاشكرایە و بەری‮ ‬رۆژ بە بێژینگ ناگیرێت‮. ‬
لە خولی‮ ‬رابردووی‮ ‬پەرلەماندا بە سوود وەرگرتن لە ناكوكیەكانی‮ ‬ناو هەرێم ئەوان توانییان بە هەزاران كێشە بو كوردستان دروست بكەن،‮ ‬بەڵام زۆر بەداخەوە لە هەموو ئەم زوڵم و ستەمانە نوێنەرەكانمان هیچ كاتێك پەنایان بو دادگای‮ ‬باڵای‮ ‬فیدراڵی‮ ‬نەبردوە بە رێژەیەكی‮ ‬زور كەم نەبێت‮. ‬بەتایبەتی‮ ‬بێ هەلوێستی‮ ‬سەرۆك كۆمار جێگای‮ ‬قبوڵكردن نەبوو لەكاتێكدا سەرەرای‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە دەسەڵاتەكانی‮ ‬تەشریفاتین،‮ ‬بەڵام ئەو دەیتوانی‮ ‬بە زور شێوە كاریگەری‮ ‬لەسەر عێراق درووست بكات بونموونە لە رێگەی‮ ‬هەڵوێست وەرگرتنی‮ ‬راستەوخۆ،‮ ‬یان پەنابردن بو دادگای‮ ‬باڵای‮ ‬فیدراڵی،‮ ‬یان‮ (‬اڤعف الایمان‮) ‬لە رێگەی‮ ‬بەستنی‮ ‬كۆنگرەی‮ ‬رۆژنامەوانیەوە دەیتوانی‮ ‬بە هۆی‮ ‬ئەم زوڵم و ستەمەی‮ ‬لە كورد دەكرا كاریگەری‮ ‬ناوخۆیی‮ ‬و هەرێمی‮ ‬و نێودەوڵەتی‮ ‬دروست بكات،‮ ‬چونكە بەپێی‮ ‬دەستوور سەرۆك كۆمار پارێزەری‮ ‬دەستوورە و هەروەها كورد پێكهاتەیەكی‮ ‬سەرەكییە لەم عێراقەدا و گریمان تەنانەت ئەگەر سەرۆك كۆماریش كورد نەبێت و ئەندامی‮ ‬مەكتەب سیاسی‮ ‬حزبێكی‮ ‬كوردستانیش نەبێت دەیتوانی‮ ‬بەرگری‮ ‬لەمافەكانی‮ ‬كورد بكات كە پێكهاتەیەكی‮ ‬سەرەكییە لە ولاتدا،‮ ‬چونكە سەرۆك كۆمار لە هەموو سیستەمە پەرلەمانیەكاندا ئەم مافەی‮ ‬هەیە‮. ‬گریمان ئەگەر هەموو ئەمانەش بێ سوود بوون،‮ ‬بەپێی‮ ‬مادەی‮ ‬15ی‮ ‬یاسای‮ ‬دادگای‮ ‬فیدراڵی‮ ‬سەرۆك كۆمار مافی‮ ‬بەرزكردنەوەی‮ ‬داواكاری‮ ‬لە دادگای‮ ‬فیدرالی‮ ‬هەیە كە دەقەكەی‮ ‬بەم شێوەیە‮: (‬سەرۆك كۆمار مافی‮ ‬ئەوەی‮ ‬هەیە داوا لە دادگای‮ ‬باڵای‮ ‬فیدراڵی‮ ‬بكات سەبارەت هەر پێشێلكارییەك كە لە دەستووردا دەكرێت‮)‬،‮ ‬لەكاتێكدا كە بریارەكانی‮ ‬ئەم دادگایە بریاری‮ ‬كۆتایی‮ ‬و‮ ‬یەكلا كەرەوەن و ناكرێت تانەیان لێبدرێت‮. ‬
هەروەها سەبارەت بە دروستكردنی‮ ‬پەیوەندی‮ ‬ژێر بەژێر لەگەڵ رژێمی‮ ‬عێراق لەلایەن نوێنەرەكانمان لە بەغدا‮ ‬یاخود دەنگدان لە پەرلەمان لە دژی‮ ‬بەرژەوەندییەكانی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان،‮ ‬وەك ئەو كەسانەی‮ ‬دەنگیان بە‮ ‬یاسای‮ ‬حەشدی‮ ‬شەعبیدا،‮ ‬لەبەر هەبوونی‮ ‬پارێزبەندی‮ ‬ناكرێت ئەمانە بدرێنە دادگای‮ ‬تایبەتمەند،‮ ‬بەڵام پێویستە رێكەوتنێكی‮ ‬حزبە كوردستانیەكان هەبێت كە لە كوردستان ئەم نوێنەرانە بدرێنە دادگای‮ ‬جەماوەر و هەموو كردەوەكانیان بە ڤیدیۆ و بەڵگەنامەوە لە راگەیاندنەكاندا بڵاو بكرێنەوە،‮ ‬بۆ ئەوەی‮ ‬ببنە پەند بو هەموو خەڵكی‮ ‬كوردستان كە ئەم جۆرە خوفروشانە لە خولی‮ ‬پێشتر زور بەروونی‮ ‬دەبینرا و تەنانەت سەرۆك فراكسیۆنیش هەبوو كە تێوەگلابوو‮. ‬
هەروەها پێویستە ئەو شاندانەی‮ ‬حكومەتی‮ ‬هەرێم كە سەردانی‮ ‬بەغدا دەكەن بۆ گفتوگۆكردن لەسەر مافەكانی‮ ‬كورد پێویستە هەماهەنگییەكی‮ ‬باش لە نێوان ئەم شاندە و نوێنەرەكانمان لە بەغدا هەبێت،‮ ‬بۆ پیشاندانی‮ ‬هەڵوێستێكی‮ ‬كوردی‮ ‬یەكگرتوو بەرامبەر بەغدا،‮ ‬بەڵام زور بەداخەوە لە گفتوگۆكانی‮ ‬پێشتر لەبەر ناكوكی‮ ‬و پەرتەوازەیی‮ ‬لایەنە كوردستانیەكان ئەم هەماهەنگییە زۆر لاواز بوو‮.‬