خەبات: عەلی بانیشاری- هەولێر:- ئەیوب سابیر گەڵاڵی، دكتۆرا لە بەڕێوەبردنی قەیرانەكان و خاوەنی كتێبی (قەیرانی ئاو شەڕێك لەبەر دەرگامان) لە دیمانەیەكیدا لەگەڵ (خەبات) لەسەر چەند پرسیارێكی تایبەت بە سامانی ئاو لە هەرێمی كوردستان و قەیران و مەترسییەكانی بەردەم ئەو سەرچاوە گرنگەی ژیان دەدوێت. ئەو دەڵێت: كوردستان لە ئێستادا لە دۆخی قەیرانی ئاودایە و ئاستی ئاوی ژێر زەوی لە هەندێك حەوز نزیكەی 30 مەتر دابەزیووە.

ئاو.. لە زۆنی مەترسیدایە
د.ئەیوب سابیر گەڵاڵی پێیوایە، ئاو وەكو سەرچاوەی سەرەكی ژیان، بەردەوام لە زۆنی مەترسیدایە و هەڕەشەی لەسەرە. لەبارەی ئەو هۆكارانەی كە بوونەتە جێگەی مەترسی بۆ سەر ئاو لە تەواوی جیهاندا، ناوبراو دەڵێت: هۆكارەكان زۆرن، لەوانە: خراپی و تێكچوونی سیستەمە ژینگەیەكانی پەیوەست بە ئاو، كەمبوونەوە و پیسبوونی ئاوی ژێر زەوی و خراپی و زۆر بەكارهێنانی، زیادبوونی تێچووی گەشەپێدانی ئاوی نوێ، چارەسەرنەكردنی ئاوی بەكارهاتوو “ئاوی ئاوەڕۆكان”، هەروەها زۆربوونی رێژەی دانیشتوان. پرسیاری ئەوەمان لێكرد كە ئایا ئەو ئاوەی هاوڵاتیان بەكاریدەهێنن شیاوە بۆ خواردنەوە، لە وەڵامدا گوتی: دەكرێ‌ بڵێن تا رێژەیەكی زۆر ئاوەكە شیاوە، چونكە ئامادەكردن و بەرهەمهێنانی بۆ بەكاربەر بە كۆمەڵێك فلتەردا تێدەپەڕێت و پرۆسێسێكی تۆكمەی پێویستە بۆ بەكارهێنان و خواردنەوە، لەگەڵ بوونی هەندێك حاڵەتی جیاجیا سەبارەت بە نەشیاوی ئەو ئاوەی كە بۆ خواردنەوە بەكاردێت لە هەندێك شوێن، بەڵام ناكرێت بڵێین بووەتە دیاردەیەكی گشتیی و بڕیار لەسەر نەشیاوی بەكارهێنانی بدرێت.

داتا و ئامارەكانی قەیرانی ئاو چیمان پێ دەڵێن؟
ئەو پسپۆڕەی بەڕێوەبردنی قەیرانەكان دەڵێت: قەیرانی ئاو شەڕێكە لەبەر دەرگامان، هەموو ئەو داتا و نیشاندەر و ئامارانەی سەبارەت بەمەترسییەكانی دەگمەن بوون و قەیرانی ئاوە هەن جێگای مەترسین، هەر لە بەردەست بوون و پاشەكشەی بەشی تاك لە بەدەستهێنانی ئاوی خواردنەوە تاوەكو سادەترین بەكارهێنانەكانی دەشڵێت: رێژەی ئاو لە جیهاندا بە 1385 ملیار/كم3 دەخەمڵێنرێت، لەم رێژەیە 97% لە زەریا و دەریاكاندایە، تەنیا 3%ی دەمێنێتەوە كە دەشێت بۆ بەكارهێنان و خواردنەوە و دەبێت پێداویستییەكانی سەرجەم ژمارەی دانیشتوانی جیهان كە ئێستا 7.8 ملیار كەسە دابین بكات، ئەوەی جێگای سەرنجە لەم رێژەیە 2.2 ملیار كەس تاوەكو ئێستا ناتوانن ئاوی خواردنەوەی پارێزراو دەستەبەر بكەن، تەنانەت توێژینەوەكان ئەوە دەردەخەن كە ئێستا لە جیهاندا لە هەر 10 كەسێك یەكێكیان بەدەست گرفتی كەمبوونی ئاوەوە دەناڵێنن.

19 ساڵی دیكە خواست لەسەر ئاو بە رێژەی 50% زیاد دەكات
د.ئەیوب گەڵاڵی ئاماژە بۆ ئەو دەكات، تا 2040 خواست لەسەر بەدەستهێنانی ئاو بە رێژەی 50% زیاد دەكات. دەشڵێت: پێشبینی دەكرێت تا 2050 ژمارەی دانیشتووانی گۆی زەوی بگاتە نزیكەی 9.7 ملیار كەس لەو ژمارەیەش نزیكەی 6 ملیاریان رووبەڕووی كەمئاوی ببنەوە. ئەو باسلەوە دەكات، 28 وڵاتی جیهان كە ژمارەی دانیشتووانیان 338 ملیۆن كەسە لە ئێستادا دووچاری فشاری كەمی ئاو بوونەتەوە، 20 لەو وڵاتانە لە دۆخی دەگمەنی بوونی ئاون. زیاتر گوتی: تا 2025 ژمارەی ئەو وڵاتانەی دووچاری گرفتی كەمئاوی دەبنەوە زیاد دەكات بۆ 52 وڵات كە ژمارەی دانیشتووانیان دەگاتە نزیكەی 3 ملیار كەس.
هەروەها ئەوەشی گوت: ئەگەر داهاتی تاك لەساڵێكدا لە 1700مەتر سێجا ئاو كەمتر بوو ئەوا بارودۆخی ئاو لە سوڕی قەیراندایە، كە ئەویش لە سێ‌ ئاستدا خۆی دەبینێتەوە: دیاردەی فشاری ئاو 1000-1700/م3 ئاو، دیاردەی دەگمەنبوونی ئاو 500-1000/م3 ئاو، دیاردەی هەژاری ئاو كەمتر لە 500/م3 ئاو. ئاماژەی بەوەشدا، داهاتی تاك لە هەرێمی كوردستان لە نێوان 1000-1200/م3 ئاوە لە ساڵێكدا، كە لەو بڕە رێژەیەكی زۆری لێ بەفیڕۆ دەدرێت، ئەوەش وایكردووە هەرێمی كوردستان و تەنانەت عێراقیش لە دۆخی فشاری ئاودا بن، كە بەپێی پێوەری ماندووبوونی ئاو لە جیهاندا رێژەكەی گەیشووەتە 3.5 پلە لە 5 پلەی بنەڕت، ئەوەش پێمان دەڵێت هەرێمی كوردستان لە ئێستادا لە دۆخی قەیرانی ئاودایە.

دروستكردنی بەنداو لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە چ كاریگەرییەكی لەسەر كەمبوونەوەی ئاو دروستكردووە؟
ئەو پسپۆڕەی بەڕێوەبردنی قەیرانەكان جەخت لەوە دەكاتەوە، دروستكردنی دەیان بەنداو لەسەر ئەو ئاوانەی دێنە خاكی هەرێمی كوردستان لەلایەن وڵاتی توركیا و ئێران كاریگەری راستەوخۆیان لەسەر رێژەی دەستەبەربوونی ئاوی كوردستان و تەنانەت عێراقیش دروست كردووە، بەتایبەتی لە وەرزی گەرمادا، هەر وەكو ئەوەی ئێستا دەبینرێت كە ئاستی ئاوی هەردوو بەنداوی دوكان و دەربەندیخان و زێی گەورە بە رێژەیەكی ئێجگار زۆر دابەزیوون، هەروەها ئاوی هەردوو رووباری دیجلەو فورات بە رێژەیەكی ئێجگار بەرچاو كەمیان كردووە، تەنانەت هەرەشەی وشكبوونیشیان لەسەرە.
د.ئەیوب گەڵاڵی دەڵێت: كۆمەڵێك ئامانجی ئاشكراو هاوكات ئامانجی شاراوەش لە دروستكردنی ئەو بەنداوانەدا هەن، لە ئامانجە ئاشكراكان لەرووی گەشەپێدان و بەرهەم هێنانی وزەی كارەبا و دابینكردنی ئاوی پێویست بۆ پڕۆژە ئاودێرییەكان و زیادكردنی بەرهەمی سامانی ماسی و گەشەپێدانی چالاكی گەشتوگوزاری و كەمكردنەوەی كێشەی بێكاری و گەشەپێدانی چالاكییە پیشەسازییەكان…هتد خۆی دەبینێتەوە، كە بێگومان فاكتەرێكی بەهێزە بۆ بەرزبوونەوەی تێكڕای داهات و نزمبوونەوەی تێكڕای هەڵئاوسانی ساڵانە، سەبارەت بە ئامانجە شارەوانەكانیش بێگومان كۆمەڵێك ئاماژە و ئامانجی سیاسی هەیە لە رووی بەهێزبوونی پێگە و بایەخی ئەو وڵاتانە لە ناوچەكە و رۆڵیان لە سیستەمی نوێی جیهاندا. هەرێمی كوردستان كە نزیكەی لە 60%ی ئاوی رووباری دیجلەی پێدا تێپەڕدەبێت كە سەرچاوەكەی لە توركیاوەیە، كە رێژەی ساڵانەی دەگاتە 20 ملیار/م3.

ئاستی ئاوی ژێر زەوی هەرێمی كوردستان نزیكەی 2.1 ملیار مەتر سێجایە
لەبارەی سامانی ئاوی هەرێمی كوردستان، د.ئەیوب گەڵاڵی گوتی: دۆخی ئاوی هەرێمی كوردستان بە گشتیی لە رووی سامانی ئاوەوە بە یەكێك لە ناوچە دەوڵەمەندەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەژمار دەكرێت، هەرچەندە راستە هەرێمی كوردستان سەرچاوەی سەرەكی رووباری تێدا هەڵناقوڵێ‌، واتە وڵاتی كانگەی ئاو نییە، بەڵكوو وڵاتی رێژگەیە, بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بە ناوچەیەكی ئێجگار بە ئاوی ژێر زەوی دەوڵەمەندە كە بەپێی مەزەندەكردن بڕەكەی دەگاتە نزیكەی 2.1 ملیار مەتر سێجا، لەكۆی بڕی ئاوی ژێر زەوی هەموو عێراق كە بە 3.42 ملیار/م3 دەخەمڵێنرێت. دەشڵێت: ئاستی ئاوی ژێر زەوی هەرێمی كوردستان بە رێژەیەكی بەرچاو كەمیكردووە، لەلایەك بەهۆی كەمی رێژەی بارانبارین لە ساڵانی رابردوودا، بە تایبەت ئەمساڵ كە بە وشكەساڵی هەژمار كرا، لەلایەكی ترەوە بەهۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما كە لێكۆڵینەوەكان گەیشتوونەتە ئەو دەرئەنجامەی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما بۆ زیاتر لە (2س) پلەی سیلیزی و كەمبوونەوەی رێَژەی بارانبارین دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی نزیكەی 35% ئاوی سەر زەوی.
گوتیشی: لە 20 ساڵی رابردوو بە بەردەوامی ئاستی ئاوی ژێر زەوی هەرێمی كوردستان دابەزینی بەخۆیەوە بینیووە، بەتایبەتی لە حەوزی ئاوی دەشتی هەولێر كە كەوتووەتە نێوان زێی گەورە و زێی بچووك تەنیا بۆ ئەمساڵ نزیكەی 30م دابەزیووە، هەروەها لە حەوزەكانی شارەزوور، ئاكرێ‌، سەفین، هەریر، پیرمام بەهەمان شێوە ئاستی ئاوی ژێر زەوی كەمیكردووە، تەنانەت ئاستی قوڵایی لە كاتی هەڵكەندنی بیری ئاو بە بەراود بە ساڵانی رابردوو بە دەیان مەتر زیادیكردوە. زیاتر گوتی: دیاردەی كەمبوونەوەی ئاوی ژێر زەوی دیاردەیەكی جیهانیە، تەنانەت كە ئاژانسی نێودەوڵەتی ئاشكرایكردووە لە داهاتوویەكی زۆر نزیكدا جیهان بەهۆی زۆری بەكارهێنانی ئاو و بەفیرۆدانییەوە نزیكەی 1/3 رێژەكەی لە دەست دەدات. ئاماژەی بەوەشدا، لە ئێستادا لە كۆی 37 چینی ئاوی ژێر زەوی 13 چین بە تەواوی وشكبوون.

رۆژانە 850 هەزار مەتر سێجا ئاو بەفیڕۆ دەدرێت
د.ئەیوب گەڵاڵی باس لە داتاكانی وەزارەتی شارەوانی لەسەر بە فیڕۆدانی ئاو لە هەرێمی كوردستان دەكات و دەڵێت: بەپێی داتاكانی وەزارەتی شارەوانی رۆژانە 2.1 ملیۆن/م3 ئاوی پاك بەرهەم دەهێنرێت كە تێچووی گشتیی بۆ هەر رۆژێك 840 ملیۆن دینار لەسەر حكوومەت دەكەوێت، لەم رێژەیەی بەرهەمی ئاوە 850 هەزار مەتر سێجا ئاوی بەفیڕۆ دەدرێت كە تێچووەكەی لەسەر حكوومەت رۆژانە 340 ملیۆن دینارە، كە ساڵانە دەكاتە زیاتر لە 124 ملیار دینار، ئەوەش دەبێتە هۆی بەفیڕۆچوونی نزیكەی 40 مێگاواتی كارەبای رۆژانە. نەتەوە یەكگرتووەكان 50-100 لیتر ئاوی بۆ هەر تاكێك لە رۆژێكدا دیاریكردووە، بەڵام وەكو ئەو پسپۆڕەی بەڕێوەبردنی قەیرانەكان دەڵێت: بەپێی داتاكانی دەستەی ئاماری عێراق هەر تاكێك لە كوردستان و عێراق رۆژانە 300-350 لیتر ئاو بەكاردەهێنێت، كە زیاتر لە سێ هێندەی بەشی پێویستی رۆژانەیە، بێگومان ئەمەش وا دەكات بەردەوام پێداویستییەكانی بەدەستهێنانی ئاو لە زۆنی مەترسیدا بێت.

ئایا ئاسایشی ئاوی هەرێمی كوردستان پارێزراوە؟
لە وەڵامی ئەو پرسیارەی سەرەوەدا د.ئەیوب گەڵاڵی دەڵێت: سەرەتا دەبێ‌ ئەوە بزانرێت كە هەرێمی كوردستان سەرچاوەی ئاسایشی ئاوە بۆ عێراقیش، چونكە سەرچاوەكانی ئاوی عێراق بە هەرێمی كوردستانەوە تێپەڕ دەبێت، هەروەها لە دەستووری عێراقیشدا هاتووە كە داڕشتنی سیاسەتی دەرامەتە ئاوییەكانی كە لە دەرەوەی عێراقدا هەیە و مسۆگەركردنی ئاستی تێڕژانی بۆ ناو عێراق و رێكخستن و دابەشكردنی دادپەروەرانەی لە دەسەڵاتە هاوبەشەكانی نێوان دەسەڵاتە فیدراڵییەكان و دەسەڵاتە هەرێمییەكانە، هەر كاتێك بمانەوێت لەمەوداو سەنگ و روانینی تەواوی ئاسایشی ئاوی هەرێمی كوردستان بگەین دەبێت وەڵامی ئەم سێ پرسیارە بدەینەوە، یەكەم: ئایا پرسی بەڕێوەبردنی سەرچاوەكانی ئاوی هەرێمی كوردستان بەشێوەیەكی بەردەوام و لێهاتووانە بەڕێوەدەبردرێت؟ دووەم: ئایا خزمەتگوزارییەكانی ئاو لە هەرێمی كوردستان بەشێوەیەكی سیستەماتیك و زانستی و ئابووریانە پێشكەش دەكرێت؟ سێیەم: ئایا نەهێشتنی ئاسەواری مەترسییەكانی پەیوەست بە ئاوی هەرێم وەكو پێویست زانراون؟ هەر كاتێك بەشێوەیەكی دروست وەڵامی ئەم سێ‌ پرسیارەمان داوە ئەوكات بۆمان روون دەبێتەوە كە ئاخۆ بارودۆخ و ئاستی ئاسایشی ئاوی هەرێمی كوردستان لە چ دۆخێكدایە.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

ئینتەر گرێبەستێكی ئەتلەتیكۆ مەدرید رەتدەكاتەوە

خەبات: هاوار مورتكه‌یی:– یانەی ئینتەر میلانی ئیتاڵی ئۆفەرێكی یانەی ئەتلەتیكۆ مەدریدی…