خه‌بات: ڕانیار دڵشاد:- له‌ ساڵی 2018ـه‌وه‌، پرۆژه‌ی وه‌رگێڕان و چاپكردنی به‌ڵگه‌نامه‌كانی عوسمانی ده‌ستی پێكردووه‌. تا ئێستا چه‌ند به‌رگێكی ده‌رچووه‌ و هێشتا درێژه‌ی هه‌یه، به‌ڵگه‌نامه‌كان له‌لایه‌ن قوتابی دكتۆرا ئاشتی ره‌حمان به‌كر وه‌رده‌گێڕدرێن و زانكۆی جیهان چاپیان ده‌كات. بۆ زیاتر تیشك خستنه‌ سه‌ر هه‌وڵی وه‌رگێڕانی ئه‌و به‌ڵگه‌نامه‌ و چاپ كردنیان، خه‌بات گفتوگۆیه‌كی له‌گه‌ڵ مامۆستا ئاشتی ره‌حمان كرد:

*سەرەتا چۆن بیرۆكەی وەرگێرانی ئەم بەڵگەنامانەت لەلا دروست بوو، چی وای لێكردی بەم ئەركە گرنگە هەڵبستی؟
– ئەو كاتەی لە خوێندنی ماستەر وەرگیرام و دەستم بە خوێندن كرد، ئاشنای بەڵگەنامەكانی عوسمانی بووم، چۆنیەتی خوێندنەوە و تێگەیشتنی بەڵگەنامەكانیش فێر بووم، لە كاتی نووسینی نامەی ماستەرەكەشم، لەسەر كورد و كوردستان لە سەرۆكایەتی ئەرشیفی عوسمانی لە ئیستەنبۆڵ بەڵگەیەكی زۆرم بەرچاو كەوت، ئەو كات بۆم روون بووەوە، كە كورد خاوەن بەڵگەیەكی زۆرە، بەڵام بێ ئەوەی خودی خۆی ئەم بەڵگەنامانەی لەبەردەستیدا بێت، بە گوێرەی پێویست لە نامەی ماستەرەكەم بەڵگەنامەكانم بەكارهێنا، ئا لەم كاتەدا بیرۆكەی وەرگێڕانی ئەم بەڵگەنامانەم بە مێشكدا هات، هەمیشە لە خەیاڵمدا دەخولایەوە، چۆن ئەم بەڵگانە بكڕم و وەریانگێرمە سەر زمانی كوردی، ئەگەر لە تواناشم دابووایە بە پارە بەڵگەكان بكڕم، بیرم لەوە دەكردەوە، ئەی چاپ كردنەكەی چۆن دەكرێت و كێ و چ لایەنێك ئەركی چاپەكەی دەگرێتە ئەست، لە راستیدا كڕین و دیزاین و چاپكردنی كتێب پارەیەكی زۆری دەویست. رۆژێك دكتۆرە كوردستان موكریانی تەلەفۆنی بۆ كردم، پێی وتم ئاشتی زانكۆی جیهان بەڵگەنامەیەكی زۆری لەسەر كورد كڕیوە، بە دوای كەسێكدا دەگەڕێن، ئەم بەڵگانە وەرگێرێت، ژمارەی تەلەفۆنی د. محەمەدی پێدام، دوای پەیوەندی كردن و رێككەوتن و چوونم بۆ زانكۆی جیهان دەستم كرد بە وەرگێرانی بەڵگەكان.

* چی وای لێكردی بەم ئەركە گرنگە هەڵبستی؟
– خۆشەویستم بۆ مێژوو بە گشتی و مێژووی كوردستان بە تایبەتی، جگە لەمە حەز دەكەم تا تاكە بەڵگەیەك بە زمانی عوسمانی لەسەر كورد مابێت وەریگێڕمە سەر زمانی كوردی، تا توێژەران و پەیوەندیداران سوودی لێ وەربگرن. نامەوێ كەس خۆی نەكات بە خاوەنی ئەم بەڵگانە، لە ناو رەفەی كۆگاكاندا ون بێت یا تۆزی لەسەر بنیشێت، چونكە بە ونبوونیان مێژووی كوردیش لە ناودەچێت، لە راستییدا ئەم بەڵگانە بۆ كورد زۆر گرنگن و زانیاری زۆر ورد و گرنگیشیان تێدایە، كە تا ئێستا زۆربەمان نایزانین یا ئەوەتا بە هەڵە وەرمانگرتووە، چونكە بە رێگەی ئەم بەڵگانەوە هەڵەكان راست دەكەینەوە، ئەوەی ناشیزانین ئاشنای دەبین و ئاشكرا دەبێت.

* بەڵگەنامەكان چۆن پەیدا دەكەی؟
– بەڵگەنامەكانی عوسمانی لە سەرۆكایەتی ئەرشیفی عوسمانی لە ئیستەنبۆڵ/ توركیا پارێزراون، بە شێوەی كڕین لە شێوەی PDF وەردەگیرێ، ئەم ئەركەش زانكۆی جیهان-هەولێر گرتویەتیە ئەستۆ و پارەكەی دابین دەكات و منیش دەیكڕم.

* تا ئێستا چەند بەرگ لە بەڵگەنامەكان چاپ كراون؟
– تا ئێستا 12 بەرگ چاپ كراون، بەڵگەكانیش بە شێوەی ناوی شارەكان رێكخراون، نەك عەشیرەت و كەسایەتی و هتد…. بەرگی یەكەم و دووەم پەیوەستە بە هەولێر، بەرگی سێیەم و چوارەم بارزان و زێبار، بەرگی پێنجەم بازیان و چەمچەماڵ، بەرگی شەشەم كۆی سانجەق، بەرگی حەوتەم رانیە و بەرگی هەشتەم و نۆیەم سلێمانی، بەرگی دەیەم زاخۆ و دهۆك، هەرچی بەرگی یانزە و دوانزەیە پەیوەستە بە كەركووك، پێویستە بوترێت بەرگی یەكەم و دووەمی هەولێر دووبارە لەسەر ئەركی زانكۆی جیهان-هەولێر چاپ دەكرێتەوە، چونكە داواكاری زۆر لەسەرە. بەرگی سیانزەش لەسەر مەعمورەی حەمیدیە (پشدەر)ە ئەویش ئامادەیە و لە ژێر چاپە، بەم زووانە بڵاودەكرێتەوە.

* بە تەمای درێژە بەو پرۆژەیە بدەی؟
– بەڵێ، خوا پشت و پەنا بێت، هەروەها تەمەن رێگە بدات، هیچ كێشە و گرفتێك نەیەتە رێگامان، درێژەی پێدەدەین.

* كام دەزگا لە چاپ كردنی كتێبەكاندا هاوكارە؟
– پرۆژەكە پرۆژەی زانكۆی جیهان-هەولێرە، بە تایبەتی د.نەوزاد یەحیا باجگر زۆر بە پەرۆشە بۆ ئەم پرۆژەیە، هەمیشە هاوكارە و بۆ درێژەدان بە كارەكە ئامادەیە، هەر ئەوانیش كڕینی بەڵگەكان و چاپكردنیان لە ئەستۆ گرتووە.

* بەڵگەنامەكان باس لە چ ماوەیەكی مێژوویی دەكەن؟
– بەڵگەنامە بریتییە لە نووسراوە فەرمیەكانی دەوڵەتی عوسمانی، گشت لایەنەكانی ئیداری، ئابووری، كۆمەڵایەتی و ئایینی دەگرێتەوە، ئەم نووسراوانە لە شوێنی مەبەستدار بۆ پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی نووسراوەتەو و رەوان كراون، تا كاری پێویست ئەنجام بدرێت، وەكو نووسراوی مامەڵە و كاروباری ئێستای فەرمانگەكان. لە ساڵی 1534 سوڵتان سلێمان قانوونی بەغدادی فەتح كرد و لە ژێر دەسەڵاتی سەفەویەكان دەریهێنا، لەم مێژووە بەدواوە عێڕاق بووە بە شێك لە خاكی عوسمانی، لە رووی ئیداریەوە رێكخرا و خرایە سەر ئیدارەی حكوومەتی عوسمانیەوە، بۆیە لەم مێژووەوه‌ بەڵگەنامەكان باس لە ناوچەكانی عێڕاق دەكەن. هەرچی ناوچە كوردییەكانە، بە گوێرەی دروستبوونی شارەكان بەڵگەكان دەست پێ دەكەن، بۆ نموونە هەولێر شارێكی دێرینە و پێش عوسمانیەكان هەبووە، بۆیە لەگەڵ داگیركردنی عێڕاق لەلایەن دەوڵەتی عوسمانیەوە، هەولێر كەوتۆتە دەست عوسمانیەكان و بۆتە بەشێك لە خاكی عوسمانی. بەڵگەكانیش لە ساڵی 1600 زایینیەوە لەسەر هەولێر هەیە، بەڵام شاری سلێمانی لە 1784 دروست كراوە، لە دوای مێژووی 1784 باس لە سلێمانی دەكات، پێش ئەم مێژووە باس لە شارەزوور دەكرێت. واتە بەڵگەكان لە 1534 تا 1919 و دوای ئەم مێژووەش بەڵگە هەیە، بەڵام كەمتر، چونكە دەوڵەتی عوسمانی دەڕووخێت و دەوڵەتی كۆماری توركیا دروست دەبێت، عێڕاقیش سەربەخۆیی خۆی وەردەگرێت.

* وەك ئاگادارن تا چەند سوود لە بەڵگەنامەكان وەرگیراوە؟
– ئەوەی من ئاگادار بم و باس دەكرێت، سوود لە بەڵگەكان وەرگیراوە، لە توێژینەوەكاندا بەكار هاتووە و بەكاردەهێنرێن، ئەمەش دڵخۆشم دەكات، كە ماندوو بوونمان بە فیڕۆ نەچووە.

* وەرگێڕانی بەڵگەنامەكان بە پێی پارێزگاكانە، واتە قەزا و ناحیەكانی پارێزگایەك تەواو دەكەین، ئینجا پارێزگایەكی تر دەست پێ دەكەی، یان بەڵگەنامەی هەر شارێكت دەست كەوت وەری دەگری؟
– گەڕان بە دوای بەڵگەنامە بە گوێرەی سیستەمێكی رێكخراوە، هەر شتێكت بوێت، كەسایەتی، شار، قەزا، ناحیە، گوند و عەشیرەت، وشەكە دەنوسیت، چەند بەڵگە هەبێت لەسەر ئەم وشەیەی تۆ داوات كردووە، بەڵگەكانت بۆ ریز دەكات. ئێمە بە گوێرەی شارەكان بە دوای بەڵگەكان گەڕاوین، راستە ئێستا هەولێر، سلێمانی و كەركووك شارن، بەڵام ئەو كات شار نەبوون، هەولێر قەزا، سلێمانی، كەركووك سانجەق بوون، بارزان گوند، كۆی سانجەق قەزا بووە. ئێمە بە گوێرەی ناوەكە گەڕاوین و بەڵگەنامەكانمان وەرگرتووە، حاڵی حازر رواندز و ئامێدی (عەمادیە) ماوە، بێگومان هێشتا بە هەزاران بەڵگەنامە ماون، كه‌ پەیوەستن بە عەشیرەت و كەسایەتی، وەرنەگێڕدراون، جگە لە بەڵگەنامەكانی ناو تاپۆ و دادگا.

* چ شارێكی كوردستان زۆرترین بەڵگەنامەی هەیە؟
– چەند خاڵێك هۆكار بووە بۆ كەمی و زۆری بەڵگەنامەكان، هەروەك وتمان بەڵگەنامەكانی نووسراوی فەرمی دەوڵەت بوون، بۆیە:

1- دێرینی و مێژووی دروست بوونی شارەكە، بۆ نموونە شاری هەولێر و عەمادیە شارێكی دێرینن، وەكو قەزایەك بەڵگەنامەی زۆریان لەسەرە.
2- كێشەو گرفتی ناوچەكە، بۆ نموونە سلێمانی لەگەڵ ئێران هاوسنوورە، هەمیشە ناكۆكی لە نێوان عەشیرەتەكانی كۆچەری سەر سنوور و دەوڵەتی عوسمانی دروست بووە، هەروەها كێشەیان لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و سەفەویش دروست كردووە، لە هەمان كاتدا میرنشینی بابان لە ناوچەكە حوكمڕان بووە، هەمیشە كێشەی جیابوونەوەی لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانیدا هەبووە، كەركووكیش بە هۆی بوونی پەترۆڵەوە ناوچەیەكی ناكۆك بووە.
3- رووبەر و قەبارەی ناوچەكە لە رووی كارگێڕیەوە، واتە یەكەی كارگێڕی سانجەق یا قەزا، ناحیە و گوند، حوكم لەسەر كەم و زۆری بەڵگەنامەكان دەدات، شاری سلێمانی و كەركووك وەكو سانجەق واتە لیوا هەم لە رووی قەبارەی ئیدارییەوە لە رووی هەستیاری شوێنەكەیان بەڵگە زۆرە، ئەم ناوچانە سانجەق بوونە، قەزا و ناحیە و گوندێكی زۆریان لەسەر بووە، قەزایەك نەبووە، تا بەڵگەنامەی كەم بێت، چونكە هەر ناحیە و گوند و قەزایەك ناوی بێت بە ناوی ئەم سانجەقەوە دێت، كە پێوەی لكاوە.

لەلایەكی تر هەرچەندە رواندز و ئامێدی قەزا بوونە، بەڵام بوونی میرنشینی كوردی لەم ناوچانە، وایكردووە كێشە لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و ئەم میرنشینانەوە زۆر بێت، بەمەش نووسراو زۆر نووسراوە و رەوانی پایتەخت كراوە. پێویستە ئەوەش بڵێین، ئەم ناوچانەی كێشەیان نەبووە بەڵگەنامەكانیان زیاتر پەیوەستن بە كاروباری ئیدارە و كێشەی كۆمەڵایەتی و مەسەلەی دادگا، بەڵام ئەو ناوچانەی كە كێشەیان هەبووە، بەڵگەكانیان زیاتر لەسەر مەسەلەی عەشیرەت و ناكۆكی و ململانێی نێوان عەشیرەتەكان و شەڕی سنوور و عەشیرەتە كۆچەرییەكانە.

* زانكۆ و دامودەزگاكانی پەیوەندیدار تا چەند پێشوازییان لە پرۆژەكە كردووە؟
– نەك بە فەرمی، بەڵكو بە شێوەیەكی گشتی لەلایەن هاوڕێیان و ناسیاو و ئەوانەی پەرۆشی ئەم زانستەن دەستخۆشیمان لێكراوە، سوپاسیان دەكەم. بەردەوامیش پەیوەندی دەكەن و باس لە گرنگی ئەم كتێبانە دەكەن، هانمان دەدەن لەم كارە بەردەوام بین، تەنانەت لە ماوەیەكی نزیك چاپی دووەمی هەردوو بەرگی هەولێر تەواو دەبێت، چونكە داوایەكی زۆری لەسەرە.

ئاشتی ره‌حمان له‌ چه‌ند دێرێكدا:
ئاشتی رەحمان بەكر لە ساڵی 1977 لە گەرەكی تەیراوەی شاری هەولێر لە دایك بووە.
خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندی لە شاری هەولێر تەواو كردووە.
ساڵی 2000-20001 به‌شی مێژووی له‌ كۆلیژی ئاداب زانكۆی سه‌لاحه‌دین ته‌واوكرده‌ووه‌.
ساڵی 2001 لە كۆلێژی پەروەردەی بنەرەتی زانكۆی سەڵاحەددین وەكو توێژەر دامەزراوە. ساڵی 2015 لە زانكۆی سوتچوئیمام/مەراش/ توركیا ماستەری لە مێژووی نوێ وه‌رگرتووه‌. لە 2019-2020 لە زانكۆی حەران/ ئورفە/ توركیا دەستی بە خوێندنی دكتۆرا كردووە.

بابه‌تی تر

وەک چۆن پێویستە لە هەڵەی کەسێک فێربین ئاواش گرنگە سەرکەوتنەکانی کەسێک بەرز بنرخێنین

فەرحان جەوهەر ناونیشانی سەرەوەی ئەم وتارە، پەرەگڕافی کۆتایی وتارێکی نێچیرڤان بارزانی سەرۆک…