سه‌ره‌تا چاوپێكه‌وتن كتێبخانەی‮ ‬گشتی‮ ‬شارەبان‮ ‬كتێبخانەیەكی‮ ‬وێران لە شارێكی‮ ‬پشتگوێخراو

كتێبخانەی‮ ‬گشتی‮ ‬شارەبان‮ ‬كتێبخانەیەكی‮ ‬وێران لە شارێكی‮ ‬پشتگوێخراو

8 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌
0
351

خەبات‮: ‬سەربەست برزۆ‮ :-
شارەبان شارێكە خاوەنی‮ ‬نزیكەی‮ ‬10 هەزار دۆنم زەوی‮ ‬كشتوكاڵییە و سەدان باخی‮ ‬تێدایە،‮ ‬لە پێشدا و هەتاوەكو ئەم ساڵانەی‮ ‬دواییش هەناری‮ ‬شارەبان‮ ‬یەكێك بووە لە باشترین جۆرەكانی‮ ‬هەنار لە عێراقدا‮ ‬،‮ ‬ئەمەو جگە لە كشتوكاڵی‮ ‬ناوچەی‮ ‬شارەبان كە باشترین جۆری‮ ‬سەوزە و میوەی‮ ‬بەرهەم دەهێنا‮ . ‬بۆ ناوی‮ ‬شارەبانیش چەندین رای‮ ‬جیاواز و گێڕانەوە هەیە،‮ ‬لەوانە لە كتێبی‮ ‬یاقوتی‮ ‬حەمەوی‮ ‬و ئەلمستوفی‮ ‬هاتووە كە باسی‮ ‬شارەكەیان كردووە كە شارێكی‮ ‬دێرینە و نزیكەی‮ ‬هەشتا گوندی‮ ‬لەخۆ گرتووە‮.‬

واتای‮ ‬ناوی‮ ‬شارەبان وەك گەورە پیاوانی‮ ‬شارەكە دەڵێن بەواتای‮ ‬شاری‮ ‬بان هاتووە،‮ ‬عارەبەكان ئەوە دەقۆزنەوە كە بان ناوی‮ ‬پێاوێك بووە شارەكەی‮ ‬دروست كردووە و ئەو بانە قورەیشیە،‮ ‬بەڵام هەندێك دەڵێن ئەو‮ ‬بان‮ ‬ـە قورەیشی‮ ‬نییە و كابرایەك بووە خەڵكی‮ ‬ناوچەكە بووە و خانی‮ ‬هەبووە لەو جێگایە و دەست رۆیشتوو بووە خەڵكی‮ ‬لە دەوری‮ ‬خۆی‮ ‬كۆكردوەتەوە و شارەبانی‮ ‬دروست كردووە‮.

كاتێك رۆژنامەنووسێك دەچێتە شارەبان بۆ ئەوەی‮ ‬بەدوای‮ ‬هەندێك راستیدا بگەڕێ چەندین ئاستەنگ دێتە پێشی‮ ‬لەوانە زۆربەی‮ ‬خەڵكەكە و ئەوانەی‮ ‬شارەزاییان لە مێژووی‮ ‬شارەكە هەیە ناوێرن بەئاشكرا قسە بكەن،‮ ‬هەر بۆیە خەڵەف كە مێژووناسێكی‮ ‬شارەكەیە بەترسەوە گوتی‮: ‬بەڕای‮ ‬من سنووری‮ ‬كوردستان حەمرین نییە و ئەگەر هەزار ساڵی‮ ‬تریش دەسەڵاتی‮ ‬كوردی‮ ‬لێرە دوور بێت و دەیان تەعریب دروست بكرێت هەر مۆركی‮ ‬كورد بە شارەبانەوە دیارە،‮ ‬گرنگ نییە شارەكە لە سنووری‮ ‬كوردستان بێت و گرنگ نییە كەوا ئێستا كورد لەم شارەدا نەماوە،‮ ‬گرنگ ئەوەیە كەوا كورد لەم شارە ژیاوە و مۆركی‮ ‬مەزنی‮ ‬كورد بەم شارەوە دیارە‮.

شارەبان لە ساڵی‮ ‬1920 دەبێتە ئیدارە لە سەردەمی‮ ‬مەلەكیدا،‮ ‬لە ساڵی‮ ‬1950 دەبێتە قەزا و ناوی‮ ‬لێدەنرێت قەزای‮ ‬المقدادیە‮ ‬كە هەتاوەكو ئێستاش لەرووی‮ ‬ئیدارییەوە بەو ناوە ناسراوەو لەگەڵ دروستكردنیدا چەندین فەرمانگەی‮ ‬میری‮ ‬هاتووەتە دامەزراندن چ لەوكاتەوە و‮ ‬یاخود دواتر‮.‬

ساڵی‮ ‬1959 كتێبخانەیەكی‮ ‬گشتی‮ ‬لە شارەبان دێتە دروستكردن،‮ ‬بەڵام هەتاوەكو ساڵی‮ ‬1961 ناكرێتەوە بەڕووی‮ ‬خوێنەرانیدا‮ .‬
كتێبخانەی‮ ‬گشتی‮ ‬شارەبان رۆڵی‮ ‬گرنگ و بەرچاوی‮ ‬لەو سەردەمەو ساڵانی‮ ‬دواتریش لەپێشخستنی‮ ‬بواری‮ ‬رۆشنبیری‮ ‬و خوێندندا بینیووە‮. ‬كتێبخانەكە هەتاوەكو ئەمڕۆ چواردە جار بەڕێوبەرەكەی‮ ‬بەم شێوەی‮ ‬لای‮ ‬خوارەوە گۆڕدراوە‮:‬
‮-‬ غەزبان محەمەد كازم‮ ‬1961 بۆ‮ ‬1964
‮-‬ مامۆستا تاڵب خەشاڵی‮ ‬1964 بۆ‮ ‬1970
‮-‬ عەلی‮ ‬جومعە مایۆگ‮ ‬1970 بۆ‮ ‬1982
‮-‬ مامۆستا فردۆس لوتفی‮ ‬غێدان‮ ‬1982
‮- ‬غەزبان موحەمەد كازم‮ ‬1982
‮- ‬قەیس عەواد‮ ‬1982 بۆ‮ ‬1991
‮- ‬پەروین موحەمەد‮ ‬غوڵام‮ ‬1991 بۆ‮ ‬1995
‮- ‬عەبدولڕەزا خەلیفە كازم‮ ‬1995 بۆ‮ ‬2003
‮- ‬قەیس عەواد كازم‮ ‬2003 بۆ2012
‮- ‬‮ ‬عەبدولڕەزا خەلیفە كازم‮ ‬2012 بۆ‮ ‬2013
‮-‬ ساڵح عەبدولكەریم سەلیم‮ ‬2013 بۆ‮ ‬2014
‮-‬ مەعەن عەبدولحوسێن‮ ‬2014 بۆ‮ ‬2015
لە ساڵی‮ ‬2015 ـەوە هەتاوەكو ئەمڕۆش سەعد عەبدولحوسێن مەیسەر بەڕێوەبەری‮ ‬كتێبخانەی‮ ‬گشتی‮ ‬شارەبانە‮. ‬لە ئێستادا كتێبخانەیەكی‮ ‬وێران و پشتگوێ خراوە،‮ ‬بینایەكی‮ ‬كۆن و داڕزاو،‮ ‬كە لە ساڵی‮ ‬1959 ـەوە دروستكراوەو نۆژەن نەكراوەتەوە،‮ ‬تەنانەت سەرچاوەكانیشی‮ ‬وەكو پێویست لەلایەن‮ ‬كتێبخانە گشتییەكان و وەزارەتی‮ ‬رۆشنبیری‮ ‬عێراقەوە بۆ نایەت و لە ئێستادا‮ ‬10 هەزار كتێبی‮ ‬تێدایە،‮ ‬ئەمە لە شارێكدایە كە دانیشتووانەكەی‮ ‬زیاتر لە‮ ‬100 هەزار كەس و هەزاران‮ ‬قوتابیشی‮ ‬تێدایە،‮ ‬بۆیە پێویستی‮ ‬بەسەرچاوە و كتێبی‮ ‬زیاترە‮. ‬
شارەبان‮ ‬یاخود‮ ‬مقدادیە‮ ‬كە ناوە فەرمییەكەیەتی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬خەڵكەكەی‮ ‬هەژارە و ئازادیش وەكو پێویست نییە،‮ ‬كە خەڵكەكەی‮ ‬داوای‮ ‬مافە رەواكانیان بكەن،‮ ‬كە‮ ‬یەكێك لەو مافانەیان بایەخدانە بە كتێبخانەكەیان،‮ ‬بەو پێیەی‮ ‬پێویستی‮ ‬بە نۆژەن كردنەوە و بایەخدان و زیادكردنی‮ ‬سەرچاوەی‮ ‬كتێبە لە كتێبخانەكەدا‮.‬
خەبات بەپێویستی‮ ‬زانی‮ ‬كتێبخانە وێرانەكەی‮ ‬شارەبان بەسەر بكاتەوە و لە نزیكەوە هەوادارانی‮ ‬بدوێنی،‮ ‬ئەمەو سەرەڕای‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە هەندێك‮ ‬كارمەندانی‮ ‬كتێبخانەكە ئامادەی‮ ‬لێدوان نەبوون لەوبارەیەوە جا ئیتر لەترسدا بێت‮ ‬یاخود هەر هۆكارێكی‮ ‬تر‮.‬

لەمبارەیەوە حوسێن عەلی‮ ‬هاووڵاتییەكی‮ ‬شارەكە دەڵی‮: ‬كتێبخانەی‮ ‬گشتی‮ ‬شارەبان كە نزیكی‮ ‬ماڵمان بوو لە حەفتاكانی‮ ‬سەدەی‮ ‬رابردوودا رۆژانە و بەبەردەوام دەچوومە كتێبخانەكە هەم كتێبم وەردەگرت و هەم بۆ خۆێندنی‮ ‬وانەكانی‮ ‬قوتابخانە كە ئەوكات لە دواناوەندی‮ ‬بووم‮ . ‬زۆر بە باشی‮ ‬تاڵب خەشاڵی‮ ‬بەڕێوەبەری‮ ‬كتێبخانەكەم لەبیر ماوە،‮ ‬كە خۆی‮ ‬خەڵكی‮ ‬باقوبە بوو،‮ ‬بەهۆی‮ ‬كارەكەیەوە هاتبووە شارەبان،‮ ‬كە بەداخەوە لە ساڵی‮ ‬1970 ون بوو من زانیاریم لەسەر ونبوونەكەی‮ ‬نییە،‮ ‬هەروەها دوای‮ ‬تاڵب خەشاڵی،‮ ‬عەلی‮ ‬جومعە باوكی‮ ‬سامان كە خەڵكی‮ ‬مەندەلیە و كوردە هات بووە بەڕێوەبەری‮ ‬كتێبخانەكە،‮ ‬كە بەڕاستی‮ ‬لەسەر دەستی‮ ‬باوكی‮ ‬سامان باخچەی‮ ‬كتێبخانەكە زیاتر رازایەوە بە گوڵ و گوڵزار كە مرۆڤ حەزی‮ ‬دەكرد تێیدا دابنیشێت،‮ ‬نەوەكو ئێستا وێرانەیە و مرۆڤ هەر بێزی‮ ‬نایە تیایدا بوەستێت بۆ ساتێكیش‮ . ‬ئەوكات بایەخی‮ ‬تەواو دەدرایە كتێبخانەكە و سەرچاوەی‮ ‬باشیشی‮ ‬تێدابوو شوێنەكەشی‮ ‬گونجاو و رازاوە بوو بۆ خوێندن،‮ ‬بەڵام ئەمڕۆ نەخێر وێرانەیە‮.‬

هەروەها هاووڵاتی‮ ‬خەلیل جبوری‮ ‬دەڵێت‮: ‬لە كۆندا لەناو بازاڕی‮ ‬كۆنی‮ ‬شارەبان كتێبخانەیەك هەبوو كە گۆڤاری‮ ‬منداڵانیشی‮ ‬دەهێنا،‮ ‬خاوەنەكەی‮ ‬ناوی‮ ‬كامیل رەگاع بوو بەیانیانی‮ ‬زووی‮ ‬سەرەتای‮ ‬هەموو حەفتەیەك بەدەیان منداڵ بەردەمی‮ ‬دوكانەكەیمان دەگرت بۆ كڕینی‮ ‬گۆڤاری‮ ‬منداڵان،‮ ‬كە ناوی‮ ‬هەندێكیانم بیرماوە لەوانە گۆڤاری‮ ‬تەڕەزان و سندباد و‮ ..‬هتد‮ . ‬كە گەورە بووین ئەوجار هەموو رۆژ پێشبڕكێ بوو بۆ كتێبخانەی‮ ‬گشتی‮ ‬شارەبان،‮ ‬ئەوكات تەنیا پێشبڕكێ نەبوو تەنیا لەسەر خوێندن،‮ ‬بەڵكو لەسەر جلوبەرگ و رێكوپێكی‮ ‬و زۆر شتی‮ ‬دیكەش بوو،‮ ‬كاتێك كە لە دوورەوە تەماشای‮ ‬خەڵكەكەت بكردایە كە دەچوونە نێو كتێبخانەكەوە،‮ ‬ئەگەر خەڵكی‮ ‬شارەكە نەبویتایە دەتگوت ئەمانە بۆ ئاهەنگ دەچن‮ . ‬ئێستا دەبینین لە قوتابی‮ ‬هەژار زیاتر كەس ناڕواتە كتێبخانەوە،‮ ‬ئەویش بەدوای‮ ‬سەرچاوەدا دەگەڕێن بۆ توێژینەوەكانیان‮ . ‬حكوومەتی‮ ‬عیراقی‮ ‬هیچ گرنگییەكی‮ ‬بەو شارە و كتێبخانەكەی‮ ‬نەداوە،‮ ‬حكوومەتێك كە نەتوانێ كتێبخانەیەك نۆژەن بكاتەوە ئیتر ئەمە كەی‮ ‬حكوومەتە‮. ‬هەندێك هۆكاری‮ ‬تریش هەن كە خەڵكەكە لە كتێبخانەكە دووركەوتنەوە لەوانە پێشكەوتنی‮ ‬تەكنەلۆژیا و بارودۆخی‮ ‬خراپی‮ ‬دارایی‮ ‬كە مرۆڤ هەر دەبێ لەكاردا بێت و بەتایبەت شارەكەی‮ ‬ئێمە كە هەژاری‮ ‬زۆر زۆرە‮.‬

هەمدیس مامۆستا موحەمەد عەلی‮ ‬دەڵی‮: ‬من زۆربەی‮ ‬كتێبخانەكانی‮ ‬كوردستانم دیوە چونكە دەمێكە ماڵم لە كوردستانە و تەنها خۆم لەبەر دەوامی‮ ‬رۆژانەم لێرەم،‮ ‬كتێبخانەكانی‮ ‬كوردستان مرۆڤ تیایدا ئارام دەبێتەوە،‮ ‬بەڵام ئەم كتێبخانەیەی‮ ‬شارەبان كە دەمێكە ئاوا پشتگوێ خراوە و ویڕانەیە و سەرچاوەی‮ ‬نوێی‮ ‬وەكو پێویست بۆ نایەت‮ ‬،‮ ‬بەڵام ئێمە هەر دڵمان پێی‮ ‬دەكرێتەوە و داواش ناكەین نۆژەن بكرێتەوە چونكە باش دەزانین نایكەن ئیتر بۆ قسەی‮ ‬خۆمان بەبەلاش سەرف بكەین‮ ‬،‮ ‬یەڕای‮ ‬من رەوتێك لەمڕۆی‮ ‬عێراقدا دروست بووە كە حەز لە پێشكەوتن و رۆشنبیری‮ ‬ناكات ئیتر دەبێ تێبگەی‮ ‬و زوو ئێرە بەجێ بهێڵی‮ ‬نەوەك بەر رەحمەتی‮ ‬ئەو رەوتە بكەوی‮.

هەروەها قوتابی‮ ‬جومعە جبوری‮ ‬گوتی‮: ‬ئێمە سەدان قوتابین كە زۆربەمان هەژارین و توانای‮ ‬كڕینی‮ ‬سەرچاوەمان نییە بۆیە بەناچاری‮ ‬روودەكەینە ئەم كتێبخانە وێرانەیە كە راستە زیاتر لە‮ ‬10 هەزار سەرچاوەی‮ ‬تێدایە،‮ ‬بەڵام هێشتا پێویستی‮ ‬بەسەرچاوەی‮ ‬زیاترە و هەروەها نۆژەن بكرێتەوە،‮ ‬چونكە كتێبخانەیەكی‮ ‬هاوشێوەی‮ ‬كاولە بەڕاستی‮ ‬و كەسیش بایەخی‮ ‬پێ نادات‮ .‬

زیاتر

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

عماد نازم:‬‮ ‬خەونی‮ ‬گەورەم ئەوەیە، كوردستان وەك وڵاتێكی‮ ‬سەربەخۆ ببینم

خه‌بات: ‬بەرهەم شێخ عزەدین:- عماد نازم فازل لەدایكبووی‮ ‬شاری‮ ‬كەركوكم‮ ‬،‮ ‬ئێستا لە سلێ…