محەمەد عومەر پێنجوێنی
شۆڕشگێڕی‮ ‬ناوداری‮ ‬كورد و پاشای‮ ‬كوردستان شێخ مەحموود كوڕی‮ ‬شێخ سەعید كوڕی‮ ‬شێخ محەمەد كوڕی‮ ‬كاك ئەحمەدی‮ ‬شێخ لەڕۆژی‮ ‬9‮/‬10‮/‬1956دا لە‮ ‬یەكێك لە نەخۆشخانەكانی‮ ‬بەغدا كۆچی‮ ‬دوایی‮ ‬كرد و تەرمی‮ ‬پیرۆزی‮ ‬بەڕێزێكی‮ ‬زۆر لەناو ئاپۆڕای‮ ‬خەڵكی‮ ‬دڵسوزی‮ ‬شێخی‮ ‬نەمر و كورد و كوردستان لە تەنیشت گۆڕی‮ ‬كاك ئەحمەدی‮ ‬شێخ لە‮ ‬مزگەوتی‮ ‬گەورەی‮ ‬سلێمانی‮ ‬بەخاك سپێردرا‮.‬ ‮ ‬ئەم كەسایەتییە مەزنەی‮ ‬كورد لەساڵی‮ ‬1881دا لەسلێمانی‮ ‬لەدایكبووە،‮ ‬زانستی‮ ‬فیقەی‮ ‬و شەریعەت و داڕشتن و بنچینەی‮ ‬تەسەوفی‮ ‬خوێندووە و لەساڵی‮ ‬1904دا لەگەڵ شێخ سەعیدی‮ ‬باوكی‮ ‬سەردانی‮ ‬ئەستەمبوڵیان كردووە و چاویان بەسوڵتان عەبدولحەمید كەوتووە و‮ ‬ڕێزێكی‮ ‬زۆریان لێنراوە‮.‬ كاتێك لە دەسەڵاتی‮ ‬عوسمانی‮ ‬لە كۆتاییەكانی‮ ‬جەنگی‮ ‬یەكەمی‮ ‬جیهانی‮ ‬لە ناوچەی‮ ‬سلێمانی‮ ‬هێزەكانی‮ ‬خۆی‮ ‬دەكێشێتەوە،‮ ‬شێخ مەحموود لە‮ ‬1918.11.15دا میرییەكی‮ ‬كوردی‮ ‬لە كوردستانی‮ ‬باشوور دادەمەزرێنێ،‮ ‬لەم هەنگاوەیدا مەیجەر نۆئێلی‮ ‬فەرمانڕەوای‮ ‬ڕامیاری‮ ‬بەریتانیا لەكوردستان پشتگیریی‮ ‬دەكات و حەز دەكات كورد دەسەڵاتێكی‮ ‬ڕامیاری‮ ‬خۆی‮ ‬هەبێ و جودابێ لە عێراق‮.‬ ستیڤن لۆنگریك لە پەرتووكەكەی‮ (‬عێراق لە‮ ‬1900 ‮-‬ 1950‮)‬دا لەبارەی‮ ‬فەرمانڕەوایی‮ ‬شێخ مەحموودەوە دەڵێ‮: ‬دەسەڵاتی‮ ‬فەرمانڕاویی‮ ‬شێخ مەحموود ناوچەكانی‮ ‬هەڵەبجە و سلێمانی‮ ‬تا دەگاتە‮ ‬ڕەواندزی‮ ‬گرتەوە و ماوەیەكیش كۆیە و ناوچەكەیشی‮ ‬سەربە میرییەكەی‮ ‬شێخ بوون و بەدەیان سەرۆك خێڵی‮ ‬كوردی‮ ‬كەوتنە پاڵی‮ ‬و كوردی‮ ‬بووە زمانی‮ ‬فەڕمیی‮ ‬میرییەكەی‮ ‬و فەرمانبەری‮ ‬لە كورد بەولاوە كەسی‮ ‬تر نەبوون‮.‬ شێخ مەحموود هەستی‮ ‬دەكرد بەریتانیا بەدڵ لەگەڵ كورد نییە و وردە وردە لە پەیمان و بەڵێنەكانی‮ ‬كە بەكوردی‮ ‬دابوون پاشگەز دەبێتەوە،‮ ‬بۆیە لە‮ ‬ڕۆژی‮ ‬21ی‮ ‬مایسی‮ ‬1919دا سەربەخۆیی‮ ‬دەسەڵاتەكەی‮ ‬ڕاگەیاند و ئینگلیزەكانی‮ ‬لە سلێمانی‮ ‬و ناوچەكانی‮ ‬وەدەرنا و هەندێكیشی‮ ‬بەدیل گرتن‮.‬ بەڵام زۆری‮ ‬پێنەچوو ئێنگلیزییەكان هێزێكی‮ ‬چەكداری‮ ‬گەورە و گرانی‮ ‬خۆیان كۆكردەوە و لە قۆڵی‮ ‬كەركووكەوە بەرەو سلێمانی‮ ‬هاتن و لە دەربەندی‮ ‬بازیان بە لەشكری‮ ‬خۆبەختكاری‮ ‬شێخ مەحموود گەیشتن،‮ ‬بە چەكی‮ ‬نوێ لە كوردیان دا و لە ئەنجامدا شێخی‮ ‬نەمر لە پەنا بەردە قارەمان بە برینداری‮ ‬بەدیل گیرا و بردرا بۆ بەغدا و دادگای‮ ‬سەربازی‮ ‬فەرمانی‮ ‬لەسێدارەدانیدا،‮ ‬بەڵام دوایی‮ ‬بیریان لەوە كردەوە،‮ ‬گەر شێخ مەحموود بكوژرێ باری‮ ‬كوردستان پتر ئاڵۆز دەبێ و شێخیش دیلەكانی‮ ‬ئێنگلیزی‮ ‬نەكوشتوون و هێرشی‮ ‬نەكردۆتە سەر سوپای‮ ‬بەریتانیا،‮ ‬بەڵكو لەباری‮ ‬بەرگری‮ ‬لە خۆكردندا بووە،‮ ‬بۆیە بڕیاریان دا فەرمانی‮ ‬سزاكەی‮ ‬سووك بكرێ و دوور بخرێتەوە بۆ هیندستان‮. ‬لەپاش دوورخستنەوەی‮ ‬شێخ مەحموود لە سلێمانی،‮ ‬باری‮ ‬ئاسایشی‮ ‬كوردستان پتر تێكچوو،‮ ‬بۆیە بەریتانیا بیری‮ ‬لە هێنانەوەی‮ ‬ئەو پاشایەی‮ ‬كوردستان كردەوە بۆدامركاندنەوەی‮ ‬ئەو پشێوییە،‮ ‬وابوو ئێنگلیزەكان لەكۆتاییەكانی‮ ‬مانگی‮ ‬ئەیلوولی‮ ‬ساڵی‮ ‬1922دا شێخ مەحموودیان هێناوە كوردستان و پێشوازییەكی‮ ‬گەرمی‮ ‬لێكرا و ناویان نا پاشای‮ ‬كوردستان و لەمانگی‮ ‬تشرینی‮ ‬دووەمی‮ ‬1922دا میرییەكی‮ ‬نوێی‮ ‬دامەزراند و میری‮ ‬بەریتانیا و مەلیكی‮ ‬عێراق فەیسەڵی‮ ‬یەكەم دانیان پێدا نا‮.‬ بەڵام ئەم جارەش بەریتانیا لەگەڵ كورد سەر‮ ‬ڕاست نەبوو،‮ ‬بەتایبەتی‮ ‬كە پەیمانی‮ ‬سیڤەر پووچەڵ كرایەوە و لەشوێنی‮ ‬ئەو پەیمانی‮ ‬لۆزان لە1923.07.24دا لەگەڵ توركیای‮ ‬كەمالی‮ ‬مۆركرا،‮ ‬دووبارە لە میرییەكەی‮ ‬شێخ مەحموود دراوە و ماوەیەك پاشا مەحموود چووە چیای‮ ‬سورداش و دوایی‮ ‬گەڕایەوە سلێمانی‮.‬ بەڵام لەساڵی‮ ‬1924دا سوپای‮ ‬عێراق بە پشتگیری‮ ‬تانك و تۆپ و فڕۆكەی‮ ‬بەریتانیا سلێمانی‮ ‬داگیركرد و بەریتانیا خودموختاریشی‮ ‬بۆكورد بە‮ ‬ڕەوا نەبینی،‮ ‬تەنیا ئەو مافەی‮ ‬دا بە كورد كە فەرمانبەرەكانی‮ ‬كوردستان كورد بن‮ ‬یا كوردیزان بن و زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬بكرێ بەزمانی‮ ‬فەڕمی‮ ‬لەناوچەكەدا‮. ‬دوای‮ ‬ئەمە نامەیەكی‮ ‬فەڕمییان بۆ شێخ مەحموود نارد و تێیدا نووسییان لەوە زیاتر چی‮ ‬دیكەتان پێ نادرێ‮.‬ دوا‮ ‬ڕاپەڕینی‮ ‬شێخ مەحموود لەدژی‮ ‬میری‮ ‬عێراقی‮ ‬لەژێر چاودێری‮ ‬بەریتانیا لەدوای‮ ‬شەڕەكەی‮ ‬بەردەركی‮ ‬سەرای‮ ‬سلێمانی‮ ‬و كوشتنی‮ ‬دەستەیەك لەخۆپیشاندەران بوو،‮ ‬كە ئەوساكە لەدیوی‮ ‬كوردستانی‮ ‬ئێران لە‮ (‬پیران‮) ‬دادەنیشت،‮ ‬كە هەواڵی‮ ‬ئەو‮ ‬ڕاپەڕینەی‮ ‬میللەتی‮ ‬زانی،‮ ‬هاتە دیوی‮ ‬پێنجوێن و ئەو ناوچەیەی‮ ‬ئازاد كرد و پیاوماوقوڵی‮ ‬ئەو ناوەی‮ ‬كۆكردەوە و بەهەموویان لەسەر‮ ‬ڕاسپاردەی‮ ‬شێخی‮ ‬نەمر‮ ‬یادداشتێكی‮ ‬توندیان بۆنوێنەری‮ ‬بەریتانیا لەبەغدا نووسی‮ ‬و داخوازییەكانی‮ ‬گەلی‮ ‬كوردیان تێدا نووسی،‮ ‬كە بریتی‮ ‬بوون لەمانەی‮ ‬خوارەوە‮:‬ ‮❊ ‬دامەزراندنی‮ ‬وڵاتێكی‮ ‬كوردی‮ ‬لە زاخۆوە تا پشتی‮ ‬خانەقین و هیچ عەرەبێك نە سەرباز نە سیڤیل لەم شوێنەدا نەمێنێ‮.‬ ‮❊ ‬ئەم ناوچەیە واتە كوردستان لەژێر چاودێری‮ ‬بەریتانیادا بی‮ ‬تاكو كۆمەڵی‮ ‬ئەقوام‮ (‬عصبە الامم‮) ‬بڕیارێكی‮ ‬لەسەر دەدات‮.‬ ‮❊ ‬بەڕەڵڵاكردنی‮ ‬ئەو كەسانەی‮ ‬بەهۆی‮ (‬شەڕی‮ ‬بەردەركی‮ ‬سەرا)وە گیراون و دوورخراونەتەوە بگەڕێنرێنەوە شوێنی‮ ‬خۆیان‮.‬ ‮❊ ‬هەر ئەفسەر و فەرمانبەرێكی‮ ‬كورد لە وڵاتی‮ ‬عەرەبستاندا هەیە بنێردرێنەوە بۆ كوردستان‮.‬ ‮❊ ‬لەگەڵ پێشكەشكردنی‮ ‬ئەم‮ ‬یادداشتە،‮ ‬دەستەیەك لە ئەفسەرانی‮ ‬كورد لە سوپای‮ ‬عێراق هاتنەدەر و چوونە پاڵ بزووتنەوەكەی‮ ‬شێخی‮ ‬نەمر،‮ ‬لەوانە مەحموود جەودەت،‮ ‬حەمید جەودەت،‮ ‬كامیل حەسەن،‮ ‬هەروەها ماجید مستەفاش خۆی‮ ‬ئامادەكرد بۆ گۆڕەپانی‮ ‬جەنگ لە پێناو سەرخستنی‮ ‬داخوازییەكانی‮ ‬كورد‮.‬ كاتێك كە شێخ مەحموود هیچ وەڵامێكی‮ ‬بەدەست نەگەیشت،‮ ‬لە ئاوباریك كەوتە شەڕێكی‮ ‬قورس لەگەڵ سوپای‮ ‬عێراق،‮ ‬بەڵام لەبەر ناهاوسەنگی‮ ‬لەچەك و تەقەمەنی‮ ‬و هێزی‮ ‬شەڕكەر،‮ ‬شێخی‮ ‬نەمر ناچاربوو لە‮ ‬ڕۆژی‮ ‬13‮/‬5‮/‬1931دا خۆی‮ ‬بەدەستەوە بدات و برا بۆ بەغدا و سەماوە و لەدواییدا بۆ ناسریە،‮ ‬ئینجا گەڕێنرایەوە بۆ بەغدا،‮ ‬تاكو لەساڵی‮ ‬1941دا لەكاتی‮ ‬شەڕەكەی‮ ‬ڕەشید عالی‮ ‬گەیلانی‮ ‬لەدژی‮ ‬بەریتانیا خۆی‮ ‬لەژیانی‮ ‬دەستبەسەری‮ ‬لە بەغدا‮ ‬ڕزگار كرد و چوو لە گوندی‮ ‬داری‮ ‬كەلی‮ ‬دانیشت و دواكاتی‮ ‬ژیانی‮ ‬لێ بەسەربرد هەتا كۆچی‮ ‬دوایی‮ ‬كرد،‮ ‬میللەتی‮ ‬كورد هەر بە پاشای‮ ‬كوردستانیان زانی‮ ‬و گیانی‮ ‬پاكی‮ ‬چووە بەهەشتی‮ ‬نەمرانی‮ ‬كورد و كوردستان‮.‬

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

با هەموومان پاڵپشتی‮ ‬پلان و بەرنامەی‮ ‬چاكسازی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان بین

زیرەك‮ ‬ڕواندزی لە هەر وڵاتێكدا كارێزمایەك هەیە بۆ ئەوەی‮ ‬خزمەت بە گەل و نیشتمان بكات،‮ ‬…