خەبات: تریفە ئازاد:- لە 25-9-2017 ریفراندۆم لە تەواوی هەرێمی كوردستان و ناوچە دابڕیندراوەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمیش ئەنجامدرا، هاونیشتیمانیان سەرپشككران لە دەنگدان بە بەڵێ یان نەخێر بۆ سەربەخۆیی، بەڵام نزیكەی 93%ـی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان بە بەڵێ بۆ سەربەخۆیی دەنگیاندا. مامۆستایانی زانكۆ لەم راپۆرتەی خەباتدا تیشك دەخەنە سەر لایەنە مێژوویی و یاسایی و دەستووری و سیاسییەكانی ریفراندۆم بۆ رۆژنامەی خەبات دەدوێن:

لێكەوتەو دەرەنجامەكانی ریفراندۆم، لە روانگەی مێژووییەوە

دكتۆر شوان محەمەدئەمین خۆشناو شارەزا لە مێژوو و مامۆستای زانكۆ لە كۆلێژی ئادابی زانكۆی سەلاحەدین لە ڕوانگەی مێژووییەوە سەیری ریفراندۆمی هەرێمی كوردستان دەكات و لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: 25ی ئەیلول رۆژێكی پڕشنگداری مێژووییە لە مێژووی نەتەوەی كورد، دیارە ئەو یادە قسەی زۆری لەسەر كرا، بە دەیان نووسین و نامیلكەی لەسەر نووسرا، هەندێكیان هێندە بەدوای ئایدیۆلۆژیای پەڕگیرانە كەوتبوون لە نائاگایی سیاسیی و ناهۆشیاری مێژوویی و نابەرپرسیارێتی نەتەوەیی دژی ئەم رەوتە وەستانەوە و پڕۆسە و ئەنجامەكەیان بە نەرێنی لەقەڵەمدا، ئاخر خۆبەچەپزان و لیبرال و نوێخواز پێش هەر شتێك كەوتنە ئەو تەڵەیەوە، چونكە دژایەتیكردنی راپرسی (Referendum) دژایەتیكردنی دیموكراسییە، راپرسیش بۆ هەرچی بێت هەر هەنگاوێكی دیموكراسییە و گەڕانەوەیە بۆ ڕای گەل و نەتەوە و میللەت، چ جای ئەوەی راپرسییەك بۆسەربەخۆبوون و رزگاربوون لە پاشكۆیەتی دەسەڵاتدارانی عەرەب یان تورك و فارس ئەنجام درابێت و ئەنجام بدرێت، بێ ئاگا لەوەی خراپی گوزەران و ژیان و گەندەڵی و نادادوەری كۆمەڵایەتی و كەموكوڕییەكانی دەسەڵاتی كوردی و…هتد، ئەوانە شتێكن بەگۆڕینی تاكتیكی حوكمڕانی و داڕشتنی پلانی تۆكمە و فشاری مەدەنییانەی جەماوەریی هەر چاك دەبێت و تاسەر بەردەوامی نییە، وەلێ راپرسی بۆ دروستبوونی ناسنامەی تاكی كوردی و دراوی كوردی و پاسپۆرتی كوردی و ئاڵای كوردی و نوێنەرایەتی كوردی و شكۆداركردنی شكۆی كورد و سنووری كوردی و دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی بوو، ئەوەیان شتێكی ترە، ئێمە دەزانین ئەو كاروانە بە هەوراز و نشێوی سەخت تێپەڕیووە تا بەم وێستگەیە گەیشت، ئەمڕۆی كورد بەرهەمی سەدان راپەڕین و داستان و گیانفیدایی و بە خوێنی شەهیدان هاتۆتەدی و خۆڕسك نەبووە.

د. شوان محەمەدئەمین گوتیشی: لە كۆنەوە مێژوو پێمان دەڵێت كورد هەلی بۆ رەخساوەو خۆی لەخاچ داوە، ئێستاش سوودی لە مێژوو وەرنەگرتووە، لە دوای راپەڕینی بەهاری 1991ەوە سەدای دەنگێك بیستراو بوو و دەگوترا كورد دەرفەتی زۆری لە دەستداوە، ریفڕاندۆم ئەزموونێكی نوێ بوو، سەلماندی كورد نەتەوەیێكی خاوەن ویستی سیاسییانەی خۆیەتی لە ناوچەكە و هەست و ویستی هاوبەشی هەیە، بە بەڵگەی رێژەی 93%ی هەموو كوردستان دەنگی بە سەربەخۆیی دا، خۆ ئەگەر زەمینەی خراپی درزی ناوخۆیی نەبووایە وەك ئەوەی لە 16ی ئۆكتۆبەر روویدا ، لەگەڵ هەموو كەموكوڕییەكانی پێگەی سیاسی و سەربازی و ئابووری كورد‌، ئەنجامەكە بە جۆرێكی دیكە دەبوو، كورد بە هەزاران خوێندەوار و بڕوانامەداری هەیە، كەسی شارەزا و پسپۆری جیاجیای هەیە، خاكی هەیە، زمانی هەیە، كلتوری هەیە، ئایینی هەیە، دابونەریتی تایبەت بەخۆی هەیە، ئەوەی روویدا نەبوونی ویستی هاوبەش و هەڵوێستی دەستەجەمعی بوو لە حوكمڕانی هەرێمەكەدا، ئەو لایەنانەی هەژموونی ئایدیۆلۆژیان بەسەر شوێنكەوتووانی خۆیان سەپاندووە، ئەرك و بەرپرسیارێتی گەورەی مێژووییان لەسەر شان بوو‌ بۆ گۆشكردن و جۆشكردنی جەماوەرەكەیان و هاوكات بۆ كپكردن و كزۆڵكردنی هەڵوێستەكانییان، چونكە راپرسی موڵكی نەتەوەیەك بوو و دەنگی بەزۆر كپكراو و نوسێنراوی چەندین ساڵەی مێژووی میللەتێك بوو، بایەخێكی زێدە گەورە و مێژوویی هەبوو، شابڕیاری جاڕدانی رێفڕاندۆم شكۆی بەنەتەوەیەك بەخشی، كە وێستگە شكستخواردووەكانی مێژوو دووچاری شەرم و ترسی كردبوو، یەكەمجار بوو كورد بكەر بوو نەك بەركار، كاراكتەر بوو نەك ملكەچ و تەماشاكار، ریفراندۆم كلتوری خۆبەكەمزانینی راماڵی و بەدەنگێكی زوڵاڵەوە بە حوكمڕانانی ناوچەكە و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گوت: نا بۆ پاشكۆیەتی .

ڕیفراندۆمی هەرێمی كوردستان لەنێوان دەستوری عێراق و مافی بڕیاردانی چارەنووس

د. سۆلاڤ كاكەیی شارەزا لە بواری دەستووریی و مامۆستای زانكۆ لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: لە یاسای نێودەوڵەتی گشتی چوار ڕیگای سەرەكی هەن بۆ پراكتیزەكردنی مافی بڕیاردان لە سەر چارەنووسی گەلان، ئەوانیش بریتین لە: ڕیفراندۆمی میللی، بڕیار لە لایەن دەستەیەكی هەڵبژێردراو، لێژنەی نەهێشتنی داگیركردن، بەرگری. هەر بۆیە ئەنجامدانی گشتپرسیەكەی هەرێمی كوردستان لە 25ی ئەیلوولی 2017 دەرئەنجامی ئەو ڕێگا مەشروعەیە لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتی گشتی دەستنیشان كراوە بۆ دیاریكردنی چارەنووسی میللەت و گەلان لە جیهاندا. ئەو مافە مافی بڕیاری چارەنووس لە ڕێگای ڕاپرسیەكی گشتی میللی مافێكی ڕەوای گەلی چەوسێنراوە بەدەر لەوەی ئایا لە دەستووری وڵاتەكە ئاماژەی پێكراوە یان ئاماژەی پێ نەكراوە. ئەمەیش هاندەرێك بوو بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لە ناوچەی كیوبیك بۆ جیابوونەوە لە كەنەدا (ساڵی 1980 و ساڵی 1995)، وە ڕێفراندۆمی كەتالۆنیا بۆ جیابوونەوە لە ئیسپانیا (ساڵی 2017)، هەرچەندە دەستوری وڵاتیان ئاماژەی پێنەكردوە یان ڕێگەی پێ نەداوە.
هەروەها د. سۆلاڤ كاكەیی گوتیشی: لە دەستوری عێراقی هەمیشەیی بۆ ساڵی 2005 دەقێكی دیاریكراو نیە كەوا ڕێگە بداتە پێكهاتەیەك یاخود ناوچەیەك هەستێت بە ئەنجامدانی ڕاپرسیەك بۆ سەربەخۆیی یان جیابوونەوە یان هەر چارەنووسیكی تر، بەڵام نەبوونی دەقێكی دیاریكراو و راشكاو رێگر نییە لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەكە، چونكە دەستووری هەمیشەیی عێراق ڕێگەی نەداوە بە ڕیفراندۆم و لە هەمان كاتدا قەدەغەشی نەكردووە. ئەم تێبینیە لە بەشی یەكەمی دەستوورەكە كە لە ژێر ناونیشانی بنەما گشتییەكان دا هاتووە لە مادەكانی 1_13، كە جەخت لە سەر یەكپارچەیی عێراق دەكاتەوە. هەر ئەم یەك پارچەییەی دەوڵەتەكە بووە پاڵپشتیەكی دەستوری بۆ حكوومەتی ئیتیحادی و ئەنجومەنی نوێنەرانی ئیتیحادی بۆ تانەگرتن لە نادەستوریەتی ریفراندۆمەكەی هەرێمی كوردستان و دەركردنی چەندین بڕیار لە دادگای باڵای ئیتیحادی، بە بیانۆی ئەوەی پرۆسەی ریفراندۆم پێچەوانەی دەستوری عێراقە.

لە كاتێكدا، ئەنجامدانی ریفراندۆمەكە پێچەوانەی دەستور نەبوو، بەڵكو مومارەسەیەكی ڕەوای نەتەوەی كورد بوو بۆ دیاریكردنی مافی چارەنووسی خۆی ئەویش دوای پەراوێزكردنی مافە دەستووریەكان و پشتگوێخستنی داواكارییەكانی لەلایەن حكوومەتە عیراقیەكانی یەك لە دوای یەكدا، بە تایبەتی پرسی پێشمەرگە و نەوت و مادەی 140 تایبەت بە كەركوك و ناوچە دابڕاوەكان، هەروەك لە پێناسەی مافی چارەنووسدا هاتووە كە بریتییە لە: مافێكی رەوای میللەتە چەوساوەكان، كاتێك تووشی پشتگوێخستن دەبن لە سەر خاكی ڕەسەنیان، لە هەموو لایەنەكانەوە، چ سیاسی بێت یان ئابووری یان كلتوری یان ئایینی یان نەتەوەیی و….هتد.


د. سۆلاڤ كاكەیی لە بەشێكی دیكەی قسەكانیدا ئاماژەی بە دەستووریبوون و نادەستووریبوونی ریفراندۆمدا و گوتی: كێشەی ناكۆكی نەتەوەیەك لەگەڵ حكوومەتی دەوڵەتەكەی و هەوڵدان بۆ جیابوونەوەی لە چوارچێوەی دیاریكردنی مافی چارەنووسی خۆی، كێشەی زۆربەی وڵاتانی جیهانە بە جیاوازی ئیعتباراتی سیاسی و قانونی و دەستووری و ئابووری و كۆمەڵایەتی و كلتووری و تەنانەت ئاستی پێشكەوتنی دەوڵەت، بۆ نموونە: وەك دەوڵەتە ئەورووپیەكان، بەڵام ئاستی كێشەكە توندترە لە وڵاتێك بۆ وڵاتێكی تر، ئەویش پەیوەندی بە كلتووری سیاسی دەوڵەتەكە هەیە، كە چۆن حكوومەتەكانی مامەڵە لەگەڵ ماف و داواكاری نەتەوەكانی دەكات. واتا بە ڕێگەیەكی ئاشتەوایی هەروەك حكوومەتی بەریتانیا رێگەیدا بە گەلی ئوسكۆتلەندی بۆ ئەوەی ریفراندۆم ئەنجام بدات بۆ مانەوە لە شانشینی یەكگرتوو یان جیابوونەوە و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لە ساڵی 2014دا، بە پێی رێككەوتنێكی سیاسی نێوان بەریتانیا و ئوسكۆتلەندا، یان بە پەراوێزكردنی داخوازی نەتەوەكان و پێشێلكردنی مافەكانیان تاكو گەیشتە ئاستی هەڵگیرساندنی شەڕی خوێناوی لە ناوچەكە، بۆ نموونە هەوڵدانی جیابوونەوەی هەرێمی بیافرا لە دەوڵەتی نایجیریی فێدرالی لە ساڵی 1967، ئەمە جگە لە ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ جیابوونەوە لەلایەن هەرێمی كەتالۆنیا لە ئیسپانیا و ناوچەی كیوبیك لە كەنەدا بۆ چەندین جار، سەرەڕای نەبوونی دەقێكی دەستووریی دەوڵەتەكانیان بۆ ئەنجامادانی ریفراندۆم لە پێناوی جیابوونەوە و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی.

ڕیفراندۆمی هەرێمی كوردستان و كاریگەریی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی

د. بارزان جەوهەر مامۆستای زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی سەلاحەدین بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: پێش ریفراندۆمیش هەرێمی كوردستان وەكو ناوچەیەكی بەهێزی دیبلۆماسی لێهاتبوو، ریفرانۆدمی هەرێمی كوردستان هاوكات بوو لەگەڵ ریفراندۆمی كەتەلۆنیا، لەو بارودۆخەی كە لە هەرێمی كوردستان ریفراندۆمی تێدا ئەنجامدرا، بۆچوونی جیاواز هەبوو، وڵاتان دابەشبوون بەسەر چەندین بەرە، ئەو وڵاتەی بە شێوەیەكی ئاشكرا پشگیری هەرێمی كوردستانی كرد ئیسرائیل بوو، بەشێكی زۆری وڵاتانی ئەورووپاش پشگیری هەرێمی كوردستانیان كردو بەشێكیشیان بێدەنگ بوون، ئەمەریكا داوای دواخستنی كرد، ئەوانەی دژی بوون لە گرووپی چوارەم بوون ئەوانیش عیراق و توركیا و ئێران بوون، دواتریش هاوهەڵویستیی سەربازییان بەكارهێنا، ئەمەش ناكرێت بە ڕیفراندۆم ببەسترێتەوە، چونكە پەیوەست بوو بە كەركووك و ناوچەكانی ترەوە، لە دواتر هەڵمەتی شكاندنی ئەو تەوقە درا لە لایەن وڵاتانی ئەوروپی و ئەمەریكا و ناوچەكانی تر نرا تاوەكو بارودۆخەكە هێور بووە.
د. بارزان جەوهەر دەشڵێت: ئەگەر سەیری بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین هەمیشە وەك گڕكانێك وایەو بەردەوام ئەگەری تەقینەوەی هەیە، هەندێك وڵات پێیانوابوو دەبوو پێش ئەنجامدانی ریفراندۆم رێگری بكەن لە ریفراندۆمی هەرێمی كوردستان، چونكە پێیانوابوو دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی وڵاتەكانیان، بەو پێیەی ئەگەر دەوڵەتێكی كوردی دروست بوو لە داهاتوودا دەبێتە پەناگەیەك بۆ كوردەكانی جیهان و دەبێتە سەپۆرتێك بۆ داواكارییەكی سیاسی لە هەریەك لەم وڵاتانە، پێشتریش سەرۆك بارزانی ڕایگەیاندبوو ئەگەر ریفراندۆم و سەربەخۆی خراپە، بۆچی وڵاتانی تر پێش ئێمە داوای سەربەخۆییان كردووە؟ هەرێمی كوردستان بە پێچەوانەی هەموو ئەوانە وەستایەوە كە داوای ئەنجامنەدانی ریفراندۆمیان دەكرد و خۆشبەختانە ریفراندۆم ئەنجامدرا كە %93ی خەڵكی كوردستان دەنگی (بەڵێ)ـیان پێداو سەركەوتنی بەدەست هێنا، ئێستا كۆمەڵگای نێودەوڵەیش هاتۆتە ئەو بڕوایەی كە ریفراندۆمەكەی هەرێمی كوردستان لە ریفراندۆمی كۆسۆڤو دەچێت، كە هەموو وڵاتان بە ئەورووپایشەوە دژی بوون، بەڵام كۆسۆڤۆ چاوەڕێی هەلێك بوون، ئەوەبوو لە ساڵی 1992 و لە ساڵی 2008 هەلێك هاتە پێش و ئەوكات وڵاتان پشگیری وڵاتەكەی كۆسۆڤۆیان كرد، بۆیە هەرێمی كوردستانیش ئێستا لە كاتێكی گونجاو دەگەڕێت و دەرەنجامەكەیش وەك بەڵگەیەكی یاسایی نێودەوڵەتی لەبەر دەستەو كۆمەڵگای نێودەوڵەتی خۆی سەرپەرشتی ئەو ڕیفراندۆمەی كردووەو ئاگاداری بوون، كە رێژەیەكی یاسایی بوو، بۆیە دەكرێت بڵێین كورد لە داهاتوودا دەرەنجام و رێژەی سەركەوتنی ریفراندۆمەكەی بە شێوەیەكی یاسایی لەبەر دەستە.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

مۆمشێل زلاتكۆڤ بۆ خەبات: شانازی بەدەسكەوتەكانمەوە دەكەم‌ كە لەسەر ئاستی بولگاریا و ئەوروپا و جیهان بەدەستم هێناون

خەبات: هاوار مورتكەیی:- مۆمشێل زلاتكۆڤ شەترەنجزانێكی لاوی بولگاریایە، تەمەنی هیشتا نەبۆتە …