هەڵسەنگاندنێك لە یادی سێیەمین ساڵەی ریفراندۆمی گەلی كوردستان دا

225

عارف باوەجانی
سێ ساڵ پێش ئێستاو لە 25 / 9 / 2017 رووداوێكی گرنگی مێژوویی لە باشووری كوردستان تۆماركرا، كە هەروەك چاوەڕێش دەكرا، لە ئاكامدا93% دەنگی خەڵكی كوردستان بە بەڵێ بوو بۆ سەربەخۆیی، ئەوەیش تووڕەبوونێكی یەكجار زۆری نەیارانی كوردی لێكەوتەوە. گەلەكۆمەیەكی چەند وڵاتی ڕووبەڕووی گەلەكەمان بوویەوە، لەو پەلامارانەشدا ڕووداوێكی دڵتەزێنی مێژوویی وەك 16ـی ئۆكتۆبەر تۆماركرا. جارێكی دیكە كەركوك و چەند ناوچەیەكی دیكەی ئەو بەشەی كوردستان، كەوتنەوە دەست حكوومەتی ناوەندی بەغدا.

ئایا ریفراندۆم هەڵەبوو یا پێویستییەكی مێژوویی بوو؟
لای من بە شیكارییەكی زۆرەوە دەڵێم كە ڕێفراندۆم نەك هەڵە نەبوو! بگرە پێویستییەكی زۆر لە مێژینە بوو لە باشووری كوردستان. لە كاتێكدا هەموو جەنەراڵ و دیپڵوماتە خانەنشینكراوەكانی ئەمریكی وجیهانی، كە ئەركەكانی خۆیان لە كوردستان و عیراق ڕاپەڕاندووە. لە بیرەوەییەكانی خۆیاندا بە سەر سوڕمانەوە باس لەوە دەكەن، كە چۆن كوردەكان لە 2003 و لەدوای ڕووخانی حكوومەتی بەعس باسی جیابوونەوە یا رێفراندۆمیان نەكردووە.؟! كەوابێت ئەو ڕێفراندۆمە 14ساڵ پاش لە حكوومەتە نوێیە ئاڵۆزەكەی عیراقیش بەڕێوەچوو، بەڵام بەداخەوە هێندێك خەڵكی خۆماڵیمان خوێندنەوەیان لە سەر ئەوەیە كە گوایا ئاكامی ڕێفراندۆم وایكردووە كە عیراق بكەوێتە دژایەتی گەلی كورد و بڕینی بودجەو قووتی خەڵكی كوردستان. وەك ئەوەی وابێت كە عیراق پێش لە ڕێفراندۆم زۆر دۆست و خەمخۆری گەلی كورد بووبێت.
لە كاتێكدا هەموومان ئاگادارین كە مالكی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عیراق لە 2014 واتە 3 ساڵ پێش لە بەڕێوەچوونی پرۆسەی رێفراندۆم و چەند مانگیش پێش هاتنی داعش بۆ موسڵ و دواتر بۆ شەنگال، دەستی بە بڕینی مووچەو قووتی فەرمانبەرانی كوردستان كردبوو. ئەگەر شەڕی داعش لەو كات و ساتەدا ڕووینەدابایە، مالكی زۆر كاری دیكەشی بە دەستەوە بوو دەیویست ئەنجامیان بدات،و هەوڵیدەدا بە هێزی سەربازی پەلاماری كوردستان بدات، بەڵام لە دەورەكەی خۆی فریا نەكەوت، و دواتر عەبادی سەرۆك وەزیرانی پاشخۆی پرۆژەكەی بۆ تەواوكرد.

وێڕای ئەو هەموو قەیرانە سیاسییە ناوخۆیی و دەرەكییانەی كە لەئارادا بوو، بەڵام دەستكەوت و پێشكەوتنە ئابووریی و دیپلوماسییەكانی باشووری كوردستان كە لە نێوان2005بۆ 2013 وا پەرەی سەندبوو، بە تەواوی نەیارانی كوردستانی تووڕەو بێتاقەت كردبوو.
بۆیە هەر لە مێژبوو لە بۆسەدابوون كە چۆن گورزێكی گەورەی مەترسیدار بوەشێنن و جیهانیش لە كوردستان دووربخەنەوە، بەڵام ئەوەی زۆر جێگەی نیگەرانییە هێندێك لێكدانەوەو شیكەرەوەی خۆماڵیمان، هەموو هۆكارەكەی دەخەنە ئەستۆی دەسەڵاتی ناوخۆییمان، هۆكاری ئەوەش ڕوونە، كە هەمووی بەهۆی بوونی ڕق وكینە بەرانبەر بە یەكترە لەناوخۆی نیشتیمان.

لەو كاتەی كە بڕیاری بەڕێوەچوونی ریفراندۆم درا، بەڕێز كاك مەسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بوو، ناوبراو بەڕاوێژ لەگەڵ 16 لایەنی دیكەی سیاسی باشووری كوردستان، بە شیكردنەوەو تاوتۆییەكی هەمە لایەنە لە سەر ئەم بڕیارە ساغبوونەوە، ئەو بڕیارەش لە مێژووی سیاسی و خەباتی ڕزگاریی گەلی كورد لە بەرانبەر حكوومەتی عیراقدا، گرنگرتین و بەهێزترین بڕیاری مێژوویی بوو، كە لە سەرتاسەری جیهان دەنگدانەوەی هەبوو، هەرچەند لە ئێستادا بێدەنگییەكی كاتی لێكراوە، بەڵام تا ئێستاش هەر وەك كارتێكی گوشارو مەترسی كەیفییەتی خۆی ماوە.

ریفراندۆم مافێكی یاسایی و نێودەوڵەتی هەر گەل و نەتەوەیەكی بندەستە، بەڵام سەیر لەوەدایە لە پێش ئەوەی نەیارانمان بە هەڵەی بزانن، هەندێك خەڵكی خۆماڵی بە هەڵەیانزانی، وەك ئەوەی وابێت كە كوردستان لانیكەم 100 ساڵە لە لایەن عیراقەوە داگیر نەكرابێت؟ پرسیار لەو بەڕێزانەی كە پێیانوایە كاتەكەی گونجاو نەبوو ئەوەیە، كە بپرسین ئەی باشە كە دەڵێن كاتەكەی گوونجاو نەبوو، كات لەو كاتە گونجاوتر كەی درووست دەبوو؟ كە عیراق لەوپەڕی لاوازی دەسەڵاتدا بوو. ئایا پێتانوایە كە كاتەكە ئێستا گونجاوە، كە عیراق تۆزێك كەوتووەتە سەر پێی خۆی و هەر ڕۆژەو بڕوبیانویەك دەگرێت و بە هەموو شێوەیەك كەوتووەتە خۆی بۆ بنبڕكردنی هەموو جومگەكانی دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان. بۆ ئەوەی هەرێم بە هەموو شێوەیەك بكەوێتەوە سەر بڕیارو دەسەڵاتی بەغدا. هەر ئەمڕۆ كە خەریكی نووسینی ئەم بابەتە بووم، ئەو هەواڵەم بیست، كە گوایا هاوردەی زێڕ لە فڕۆكەخانەكانی هەرێمی كوردستان، قەدەغەیە و تەنیا دەبێت لە فڕۆكەخانەكانی بەغداو نەجەفەوە بكرێت.

هەموو بینەر و گەشتیارێكی جیهانی شایەتی لەوە دەدەن، كە چەند جیاوازی لە نێوان هەردوو فڕۆكەخانەی هەولێرو سلێمانیدا لەگەڵ هەردوو فڕۆكەخانەكانی بەغداو نەجەفدا، لە بوارەكانی ئەمنی و ئاسایشیدا هەیە، بەڵام لێرەدا مەبەستەكە ئاشكرایە كە هۆكارەكەی تەنیا ئاستەنگی ئابوورییە بە مەبەستی لاوازكردنی هەرێمی كوردستان، وەلێ مەخابن شرۆڤەكارانی ناوخۆ ئەو راستییانە دەزانن و لە بەر بوغز و كینەی ناوخۆیی پشتگوێی دەخەن.

حكوومەتەكەی ئێستای عیراق خەریكی چییە؟
مەخابن بۆ ئەو كەسانەی كە سەردەمی دەسەڵاتی بەعسیان دیووەو چ ئەوانەیش كە نەیاندیووە، خۆزگە بەوە دەخوازن كە بەغدا حووكمی كوردستان بەڕێوە ببات.
ئەو بەڕێزانە وادیارە سەردەمی هەشتاكانیان لە یادكردووە، كە چەندە شەقامەكانی كوردستان لە جەوێكی خەفەقانی مەترسیداردابوو، پڕ بوو لە پیاوانی كڵاوسوور و ڕەش و دەمامكداری تۆقێنەری ڕێژیمی بەعس، گەنجێكی كورد نەیدەتوانی بە ئاسایی و بە پۆشینی پۆشاكێكی جوان پیاسەیەكی نێو بازاڕی بكردایە، لەو كاتانە بەبێ هیچ بیانوویەك لەلایەن پیاوانی ئەمنی عیراقەوە گێچەڵی پێدەكراو دەدرایە بەر شەق و كەرامەتیان دەشكاند، بێجگە لەو هەموو شەهید و ئەنفال و زیندانی و ماڵوێرانییانەی، كە هەمووی وەك بەڵگەی مێژوویی ماون و تا ئێستاش ئاسەوارەكانیان دیارن و بە دەیان بنەماڵەی خاوەن ئەنفالەكان چاوەڕوانی گەڕانەوەی ونبووەكانیانن. گەنجی كورد لەو سەردەمەدا زۆر لە ناخەوە خۆی دەخواردەوەو ئەوەی بۆی بلوایە خۆی دەگەیاندە شاخ و بەرگی پیرۆزی پێشمەرگایەتی دەپۆشی و خەباتی دژی ئەم رژێمە داگیركەرە دەكرد.

ئەوە بەو واتایە نییە كە لە ئێستادا كەموكوڕی لە دەسەڵاتی كوردیدا نییە، مەبەستیشمان لە پینەكردنی گەندەڵییەكان نییە كە زۆرینەی سێكتەرەكانی گرتۆتەوە، منیش دەڵێم گەندەڵی تا ڕادەیەكی زۆر خزاوەتە نێو گشت جومگەكانی دەسەڵات و دەبێت بە توندی كاری لە سەر بكرێت و بنبڕ بكرێت، بەڵام ناكرێت لە بەر كێشەو گەندەڵی ناوخۆیی، بانگهێشتی دوژمن و داگیركەر بكرێت نیشتیمانەكەمان دیسان داگیربكاتەوە.

ئەوەی لە ئێستادا بەدی دەكرێت دەستكراوە بەوەی كە هەموو سەرچاوە ئابوورییەكانی كوردستان وشك بكەن، بۆ ئەوەی لایەنی دەسەڵات لە هەرێمی كوردستان هیچ ئیمكانیاتێكی ئابووری لە بەردەستدا نەمێنت، كە بتوانێت ژیانی پێشمەرگە و هێزەكانی ئاسایش و بەرگریكاری نێشتیمان دابین بكەن، بۆ ئەوەی لە ناوخۆوە بە چۆكیدا بهێنن، خەریكن داهاتەكانی سەر سنوورەكان ببڕن، خەریكن ئاستەنگ بۆ هەموو جۆرە دەسكەوتێكی ئابووری لە فڕۆكەخانەكان درووست بكەن. خەریكن ئاستەنگ بۆ دامەزراندنی هەموو دەرچووانی زانكۆكان وا لێبكەن، كە سەر بە بەغدا بكرێت. لە سەرەوەی ئەوانەش هەوڵێكی زۆر دەدەن كە كێشەو قەیرانەكانی ناوخۆی هەرێم زیاتر ئاڵۆزبكەنەوە، بۆ ئەوەی لەو كێشە ناوخۆییانە ئەوان زیاتر ئەسپی خۆیان تاوبدەن.

كەوابێت ریفراندۆم پێویستە دووبارەو چەند بارە وەك كارتێكی گوشار بەرانبەر بەغدا ڕێكبخرێتەوە، كە ئەگەر گەلەكەمان چەند ساڵیش بە برسێتی بژی، هەرگیز ئامادە نابێت ملكەچی خواست و ویستی داگیركەران بێت، گەلی ئێمە لە هەموو بەشەكان بە گشتی و لە باشووری كوردستان بە تایبەت، خەباتیان بۆ مووچەو بودجە نەكردووە، خەباتی ئەم گەلە لە پێناو دۆزێكی نەتەوەیی و رزگاریی نیشتیمانی بووە، نەك لە پێناو ئەوەی لە بەغداوە مانگانەیەك بنێرن بۆ خەڵكەكەمان.

زۆر كەس پێیانوایە كوردستان یەكجار ریفراندۆمی كردووەو تووشی ئەو نەهامەتییە هاتووە، ئەگەر مێژووی زۆر نەتەوەی دیكە بخۆێنینەوە بۆمان ڕووندەبێتەوە كە نەتەوەی وایە هەیە لە مێژووی خۆیاندا دەیانجار ریفراندۆمیان كردووە و رووبەڕووی نەهامەتیش بوونەتەوە، بەڵام كۆڵیان نەداوە و گەلەكەشیان لەوە نەترساون و بەرگەی ئاكامەكەشیان گرتووە.
ئەوانەی وا دەزانن! كە مادام لە یەكەم هەنگاودا سەركەوتنی تەواو بە دەست نەهاتووە، ئیتر دونیا خراپ بووە، ئەوەش بۆچوونێكی هەڵەیە، مەرج نییە لە یەكەم هەنگاودا سەركەوتن بە دەستبهێنرێت، یا ئەگەر بە دەست نەهێنرا، ئیتر دەبێت بە چۆكدا بێین و بەرببینە گیانی یەكتر و تاوانباركردن و تەشهیركردن بە خەباتی سەدان ساڵەی گەلەكەمان.

لە كۆتاییدا دەڵێم وەك كەسێكی بەشداربوو لە رۆژانی پڕ لە شانازی سەردەمی ریفراندۆمدا، وەك ریفراندۆمچییەكی چالاك بۆ هەمیشە شانازی بەو ڕۆژانەوە دەكەم، ئەگەر دە جاری دیكەش ریفراندۆم بۆ گەلی كورد، نەك هەر لە باشوور بگرە لە هەر بەشێكی دیكەی كوردستان دووبارە و چەندبارە ببێتەوە، من لە جاران زیاتر خزمەتی پێدەكەم.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

وەزیری پەروەردە: بەداخەوە هەندێ‌ جار ئەم پرسانە بۆ موزایەدە بەكار دەهێنرێت، دەیانەوێت موزایەدە بخەنە ناو كەرتی پەروەردە

خەبات: رۆشنا عەلی:- وەزیری پەروەردە لە میانەی كردنەوەی قوتابخانەی شاری مامۆستایانی بنەڕەتی…