خه‌بات‮: ‬هەندرێن شێرزاد
دوای‮ ‬تێپەڕبوونی‮ ‬چەند رۆژێك بەسەر ئەو تەقینەوە خۆكوژیەی‮ ‬لە هەرێمی‮ ‬كشمیر روویدا و بووە هۆی‮ ‬كوژرانی‮ ‬44 سەربازی‮ ‬هیندی‮ ‬،‮ ‬جارێكی‮ ‬دیكە هەرێمەكە رووبەڕووی‮ ‬ناسەقامگیری‮ ‬بووەوە و لەو كاتەشەوە هیند و پاكستان رێوشوێنی‮ ‬توندیان گرتۆتەبەر لە دژی‮ ‬یەكتر‮ ‬،‮ ‬بە رادەیەك ئێستا ترسی‮ ‬هەڵگیرسانی‮ ‬جەنگێكی‮ ‬دیكە لە نێوان ئەم دوو هێزە لە ئارادایە‮ . ‬لەوەتەی‮ ‬لە ساڵی‮ ‬1947 هیند دابەش بووە و دەوڵەتی‮ ‬پاكستان راگەیەنراوە‮ ‬،‮ ‬چەند شەڕێكی‮ ‬خوێناوی‮ ‬لەم ناوچەیەدا بەرپابووە‮ ‬،‮ ‬ناوچەیەك كە بە بەهەشتی‮ ‬سەر رووی‮ ‬زەوی‮ ‬ناودەبرێ بەهۆی‮ ‬جوانی‮ ‬سروشت و لەباریی‮ ‬كەشوهەوا‮ ‬،‮ ‬هەر ئەمەش وایكرد ئەم دوو هێزە بكەونە ململانێ‮ ‬،‮ ‬هەریەكەیان پێی‮ ‬وایە هەرێمی‮ ‬كشمیر بەشێكی‮ ‬دانەبڕاوە لە خاكەكەی‮ ‬،‮ ‬بۆیە كەوتنە خۆپڕچەككردن تا بوونە خاوەنی‮ ‬چەكی‮ ‬ئەتۆمی‮ ‬،‮ ‬كەواتە چیرۆكی‮ ‬كشمیر لەكوێوە دەست پێدەكات ؟

ئەو هەرێمە بە جامۆ و كشمیر ناودەبرێ و دەكەوێتە بەشی‮ ‬باكوری‮ ‬نیمچە كیشوەری‮ ‬هیندی‮ ‬،‮ ‬لە باكورەوە چین و لە رۆژهەڵات ناوچەی‮ ‬تبت و لە باشوریش ویلایەتی‮ ‬پەنجابی‮ ‬هیندی‮ ‬و لە رۆژئاواوە پاكستان هەن‮ . ‬بەمەش ئەم هەرێمە خاوەنی‮ ‬پێگەیەكی‮ ‬ستراتیژیە و دەكەوێتە سەر سنووری‮ ‬سێ وڵاتی‮ ‬خاوەن چەكی‮ ‬ئەتۆمی‮ . ‬رووبەری‮ ‬كشمیر نزیكەی‮ ‬222.236 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە و نزیكەی‮ ‬48% ی‮ ‬خاكەكەی‮ ‬لەژێر دەسەڵاتی‮ ‬هیند و‮ ‬35% ی‮ ‬لەژێر كۆنترۆڵی‮ ‬پاكستان و‮ ‬17% یشی‮ ‬خاكی‮ ‬چینە‮ . ‬ژمارەی‮ ‬دانیشتوانی‮ ‬13 ملیۆن كەسە و‮ ‬90% یان موسوڵمانن‮.‬

كشمیر دابەش كراوەتە سەر سێ ناوچەی‮ ‬سەرەكی‮ ‬،‮ ‬بەشە فراوانەكەی‮ ‬دەكەوێتە ناو سنوورەكانی‮ ‬هیند و بە كشمیر و جامۆ ناسراوە و زۆربەی‮ ‬ژمارەی‮ ‬دانیشتوان دەگرێتە خۆی‮ ‬،‮ ‬بەشی‮ ‬دووەمی‮ ‬كە دەكەوێتە ناو خاكی‮ ‬پاكستان و بە ویلایەتی‮ ‬كشمیری‮ ‬ئازاد ناودەبرێ‮ ‬،بەشەكەی‮ ‬تریش لەنێو خاكی‮ ‬چینە و بە ئاكسای‮ ‬چین ناودەبرێ و بچووكترین بەشی‮ ‬هەرێمەكەیە‮ . ‬دانیشتوانی‮ ‬كشمیر بە چەند زمانێك قسە دەكەن‮ ‬،‮ ‬لەوانە‮ : ‬هیندی‮ ‬و ئۆردی‮ ‬و چینی‮ ‬و بە رەگەز تورك و ئەفغانی‮ ‬و مەغۆلن‮.‬

كشمیر بە جوانی‮ ‬سروشت ناسراوە و بەشی‮ ‬زۆری‮ ‬رووبەری‮ ‬هەرێمەكە بریتیە لە ناوچەیەكی‮ ‬شاخاویی‮ ‬و باراناوی‮ . ‬لە هەرێمەكەدا چەند چیایەك هەن لەوانە‮ : ‬چیاكانی‮ ‬قرقوم كە زیاتر لە‮ ‬8 هەزار مەتر بەرزن،‮ ‬هەروەها زنجیرە چیاكانی‮ ‬هیمالایا كە زیاتر لە‮ ‬5 هەزار مەتر بەرزن‮ ‬،‮ ‬بەهۆی‮ ‬جوانی‮ ‬سروشتیش‮ ‬،‮ ‬كشمیر بە بەهەشتی‮ ‬سەر رووی‮ ‬زەوی‮ ‬ناسراوە‮ ‬،‮ ‬لە رابردووشدا ئەكبەری‮ ‬ئیمپراتۆری‮ ‬مەغۆلی‮ ‬لەبارەی‮ ‬كشمیرەوە وتوویەتی‮ : ‬ئەوێ بەهەشتی‮ ‬خەونەكانە و دەبێ ببێتە باخی‮ ‬تایبەت بەخۆم‮ .‬

لە رووی‮ ‬سیاسی‮ ‬و بە گوێرەی‮ ‬پێناسەی‮ ‬یاسای‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬،‮ ‬هەرێمی‮ ‬جامۆ و كشمیر ناوچەیەكی‮ ‬كێشە لەسەرە‮ . ‬رۆژی‮ ‬27 ی‮ ‬ئۆكتۆبەری‮ ‬1947 هیند ئەو هەرێمەی‮ ‬خستە ژێر دەسەڵاتی‮ ‬خۆی‮ ‬و دوای‮ ‬ئەوەی‮ ‬پەیمانی‮ ‬بەخشینی‮ ‬مافی‮ ‬چارەنووسی‮ ‬هەرێمەكەی‮ ‬بە خەڵكی‮ ‬كشمیر و نەتەوە‮ ‬یەكگرتوەكانیش دا‮ ‬،‮ ‬یاسای‮ ‬پارێزگاریكردنی‮ ‬كاتی‮ ‬بەسەردا سەپاند‮ .‬لە بڕیاری‮ ‬ژمارە‮ ‬47 ی‮ ‬ساڵی‮ ‬1948 ی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتوەكاندا هاتووە لە رێگەی‮ ‬ئەنجامدانی‮ ‬راپرسیەكی‮ ‬سەتاسەری‮ ‬و بە چاودێریی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتوەكان‮ ‬مافی‮ ‬چارەی‮ ‬خۆنووسین بە گەلی‮ ‬كشمیر دەبەخشرێ‮ ‬،‮ ‬بەڵام ئەمە تا ئێستاش جێبەجێ نەكراوە‮.‬

ساڵی‮ ‬1947 كاتێك بەریتانیا‮ ‬یاسای‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬هیندی‮ ‬راگەیاند و كۆتایی‮ ‬بە دەسەڵاتی‮ ‬خۆی‮ ‬هێنا لەم وڵاتە‮ ‬،‮ ‬داوای‮ ‬لەو شانشینانە كرد كە خۆی‮ ‬بەڕێوەی‮ ‬دەبردن‮ ‬،‮ ‬بە گوێرەی‮ ‬خواستی‮ ‬دانیشتوان ببن بە بەشێك لە هیند‮ ‬یان پاكستان‮ ‬،‮ ‬هەر ئەمەش هەردوو دەوڵەتی‮ ‬هیند و پاكستانی‮ ‬لێ كەوتەوە‮ . ‬ئەمە جێبەجێ كرا‮ ‬،‮ ‬بەڵام سێ ویلایەت‮ ‬حەیدەر ئاباد و جۆناغاد و كشمیر‮ ‬هیچ بڕیارێكیان نەدا و بەلای‮ ‬هیند و پاكستاندا نەكەوتن‮ ‬،‮ ‬دواتر حاكمی‮ ‬جۆناغاد وێڕای‮ ‬بوونی‮ ‬زۆرینەیەكی‮ ‬هیندۆسی‮ ‬،‮ ‬بڕیاری‮ ‬دا بەلای‮ ‬پاكستاندا بكەوێ‮ ‬،‮ ‬ئەمە ناڕەزایی‮ ‬زۆری‮ ‬لێ كەوتەوە و هێزەكانی‮ ‬هیند روویان كردە هەرێمەكە و دوای‮ ‬ئەنجامدانی‮ ‬راپرسی‮ ‬،‮ ‬خەڵك بڕیاریان دا ببنە بەشێك لە خاكی‮ ‬هیندستان و مەسەلەكە بڕایەوە‮ . ‬سەبارەت بە حەیدەر ئابادیش هەمان شت دووبارە بوەوە و حاكمی‮ ‬موسوڵمانی‮ ‬ویلایەت بڕیاری‮ ‬دا ببنە بەشێك لە پاكستان‮ ‬،‮ ‬دواتر لە‮ ‬13 ی‮ ‬سێپتەمبەری‮ ‬1948 سوپای‮ ‬هیند كۆتایی‮ ‬بە بابەتەكە هێنا‮.‬

بەڵام كشمیر بابەتێكی‮ ‬دیكەی‮ ‬جیاواز بوو‮ ‬،‮ ‬هاری‮ ‬سینی‮ ‬حاكمی‮ ‬ئەو كاتەی‮ ‬هەرێمەكە بڕیاری‮ ‬دا ببن بە بەشێك لە خاكی‮ ‬هیند‮ ‬،‮ ‬لەمەشدا زۆرینەی‮ ‬دانیشتوان‮ ‬موسوڵمان بوون‮ ‬بەم بڕیارە رازی‮ ‬نەبوون‮ ‬،‮ ‬هیند پێشوازی‮ ‬لەم بریارە كرد‮ ‬،‮ ‬بەڵام حاكمی‮ ‬ویلایەت لە ترسی‮ ‬كاردانەوەی‮ ‬خەڵك دوو پەیماننامەی‮ ‬خستە بەردەمی‮ ‬هیند و پاكستان دەربارەی‮ ‬هێشتنەوەی‮ ‬بارودۆخ وەك خۆی‮ ‬،‮ ‬لە بەرامبەردا پاكستان رازی‮ ‬بوو و هیندیش رەتی‮ ‬كردەوە‮ ‬،‮ ‬بەمەش بارودۆخ پەرەی‮ ‬سەند و گەیشتە ئاستی‮ ‬بەرپابوونی‮ ‬شەڕ‮.‬

لەو ساڵەدا شەڕێكی‮ ‬توند لەنێوان كشمیریەكان و سوپای‮ ‬هیند بەرپا بوو و لە ئەنجامدا هیندیەكان سێ چارەگی‮ ‬ویلایەتی‮ ‬كشمیریان داگیر كرد‮. ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتوەكان كەوتە نێوان هەردوولا و لە‮ ‬13 ی‮ ‬ئابی‮ ‬1948 ئەنجومەنی‮ ‬ئاسایشی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬بڕیارێكی‮ ‬دەركرد‮ ‬،‮ ‬تیایدا داوای‮ ‬وەستاندنی‮ ‬شەڕ‮ ‬و ئەنجامدانی‮ ‬راپرسیەكی‮ ‬كرد بە مەبەستی‮ ‬یەكلاكردنەوەی‮ ‬ئایندەی‮ ‬هەرێمەكە‮ ‬،‮ ‬لەو كاتەشەوە كۆمەڵگەی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬گەیشتۆتە قەناعەتی‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە كێشەی‮ ‬ئەم هەرێمە تەنیا لە رێگەی‮ ‬دابەشكردنی‮ ‬لەنێوان هیند و پاكستان‮ ‬یەكلا دەبێتەوە‮ .‬بۆیە نەتەوە‮ ‬یەكگرتوەكان پێشنیاری‮ ‬كرد ئەو بەشەی‮ ‬لەگەڵ پاكستان هاوسنوورە‮ ‬1000 كیلۆمەتر دەبێ‮ ‬و زۆرینەی‮ ‬دانیشتوانی‮ ‬موسوڵمانن‮ ‬،‮ ‬بخرێتە سەر خاكی‮ ‬پاكستان‮ ‬،‮ ‬بەشەكانی‮ ‬دیكەش كە‮ ‬رووبەرەكەی‮ ‬300 كیلۆمەتر دەبێ زۆرینەی‮ ‬دانیشتوانی‮ ‬هیندۆسن و لەگەڵ هیند هاوسنوورە‮ ‬،‮ ‬بدرێ بە هیند‮ ‬،‮ ‬بەڵام ئەمە تەنیا پێشنیارێك بوو و تائێستا جێبەجێ نەكراوە‮ .‬

جارێكی‮ ‬دیكە هەردوولا كەوتنەوە مشتومڕ‮ ‬،‮ ‬سەرۆكی‮ ‬ئەوكاتەی‮ ‬پاكستان هەوڵی‮ ‬دا‮ ‬یارمەتی‮ ‬شەڕكەرە كشمیریەكان بدات‮ ‬،‮ ‬بەڵام رووداوەكان پەرەیان سەند و لە كۆنترۆڵكردن دەرچوون و شێوەی‮ ‬جەنگێكیان وەرگرت لە نێوان هەردوو سوپای‮ ‬هیند و پاكستان‮ . ‬لە سێپتەمبەری‮ ‬1965 بە درێژایی‮ ‬سنووری‮ ‬نێوانیان لە لاهور و سیالكۆت و كشمیر و راجستان رووبەڕووی‮ ‬یەكتر بوونەوە‮ ‬،‮ ‬شەڕەكە‮ ‬17 رۆژ درێژەی‮ ‬كێشا و هیچ لایەك نەیتوانی‮ ‬سەركەوتن وەدەست بێنێ‮ ‬،‮ ‬دواتر بە هاوكاری‮ ‬كۆمەڵگەی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬شەڕ‮ ‬وەستێنرا‮ .

لەم ساڵەدا‮ ‬،‮ ‬پاكستان هیندی‮ ‬تۆمەتبار كرد بەوەی‮ ‬پشتی‮ ‬بەنگلادش دەگرێ بۆ جیابوونەوە‮ ‬،‮ ‬بەمەش جارێكی‮ ‬دی‮ ‬هەردووك دراوسێ كەوتنەوە ململانێ و لە ئەنجامدا كەوتنەوە شەڕكردن‮ ‬،‮ ‬بەڵام ئەم جارە تەرازووی‮ ‬سەربازی‮ ‬لە بەرژەوەندی‮ ‬هیند بوو و توانی‮ ‬چەند سەركەوتنێكی‮ ‬سەربازی‮ ‬وەدەست بێنێ‮ . ‬ئەمە وای‮ ‬لە پاكستان كرد بە شێوازێكی‮ ‬دیكە بیر لە بارودۆخەكان بكاتەوە‮ ‬،‮ ‬ئەوەبوو هەردوولا كەوتنە خۆپڕچەككردن و لە ئەنجامدا هەردووك لا بوونە خاوەنی‮ ‬چەكی‮ ‬ئەتۆمی‮ .‬شەڕەكەی‮ ‬ئەم ساڵەش بووە هۆی‮ ‬جیابوونەوەی‮ ‬پاكستانی‮ ‬رۆژهەڵات‮ ‬كۆماری‮ ‬بەنگلادیش‮ .‬

لەو ساڵەدا هیند و پاكستان دەستیان بە گفتوگۆ كرد و لە ئەنجامدا رێككەوتننامەیەی‮ ‬ئاشتیان مۆر كرد كە بە رێككەوتننامەی‮ ‬شیملا ناونرا و تیایدا هەردوولا رازی‮ ‬بوون بەوەی‮ ‬هێڵی‮ ‬وەستاندنی‮ ‬شەڕی‮ ‬1971 بە هێڵی‮ ‬ئاگربەسی‮ ‬نێوانیان بزانن‮ . ‬هەر بەگوێرەی‮ ‬ئەو رێككەوتنە‮ ‬،‮ ‬هیند بەشێك لەو ناوچانەی‮ ‬بۆخۆی‮ ‬هێشتەوە كە لە جەنگی‮ ‬1971 لە خاكی‮ ‬پاكستان داگیری‮ ‬كردبوون و بریتی‮ ‬بوون لە كارگیل تیسوال و بۆنش لە كشمیری‮ ‬ئازاد‮ ‬،‮ ‬لە بەرامبەردا پاكستان ئەو ناوچانەی‮ ‬لەژێر دەسەڵاتی‮ ‬خۆی‮ ‬هێشتەوە كە لە ناوچەی‮ ‬چامب لە كشمیری‮ ‬داگیركراو كۆنترۆڵی‮ ‬كردبوون‮.‬

لە ساڵی‮ ‬1989 ەوە زیاتر لە‮ ‬100 هەزار هاوڵاتی‮ ‬كشمیری‮ ‬كوژراون و دەستدرێژیش كراوەتە سەر زیاتر لە‮ ‬10 هەزار ئافرەت‮ ‬،‮ ‬هەروەها لە ناوچەی‮ ‬ژێر دەسەڵاتی‮ ‬هیندیش‮ ‬7000 كەسی‮ ‬دیكە كوژراوە‮.‬

داڕمانی‮ ‬یەكێتی‮ ‬سۆڤیەت بووە هۆی‮ ‬گۆڕانی‮ ‬نەخشەی‮ ‬هاوپەیمانیی‮ ‬هیند و پاكستان‮ ‬،‮ ‬هاوكات بووە هۆی‮ ‬سەرهەڵدانی‮ ‬چەندین گرووپی‮ ‬چەكداری‮ ‬یاخی‮ ‬لە هەرێمەكەدا كە داوای‮ ‬جیابوونەوەی‮ ‬كشمیر دەكەن لە هیند و پاكستان‮ ‬و هیند پێی‮ ‬وایە زۆربەیان لەلایەن پاكستانەوە پشتگیریان لێ دەكرێ‮ . ‬لە راستیشدا دوای‮ ‬سەرهەڵدانی‮ ‬پێشبڕكێی‮ ‬ئەتۆمی‮ ‬ئاستی‮ ‬ململانێی‮ ‬نێوان هەردوولاش رووی‮ ‬لە هەڵكشان كردووە و هەردوو دەوڵەت‮ ‬بابەتی‮ ‬كشمیر بە هۆكاری‮ ‬سەرەكی‮ ‬ئەو بارودۆخە دەزانن‮ . ‬لەو كاتەشەوە جار نا جارێك ئاستی‮ ‬ناكۆكی‮ ‬و توندوتیژیی‮ ‬لە ناوەوەی‮ ‬كشمیر بەرز دەبێتەوە و ئەگەرەكانی‮ ‬پێكدادانی‮ ‬نێوان سوپای‮ ‬هیند و پاكستان دێنەوە پێشەوە‮ .‬

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

شێوەکار رێژنە حەمید: هونەر لە کۆمەڵگایەکی داخراوی وەک کۆمەڵگای کوردی قورسە

خەبات: پەریهان عومەر:- شێوەکار رێژنە حەمید مستەفا لە دایکبووی ساڵی 1984 لە قەزای رانیە، دە…