بریكاری‮ ‬پێشووی‮ ‬وەزارەتی‮ ‬دارایی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬عێراق فازڵ نەبی،‮ ‬پڕۆژە بوودجەی‮ ‬ساڵی2019 ‮ ‬و2018 ‮ ‬بە خراپترین رەشنووسی‮ ‬بوودجە لە مێژووی‮ ‬عێراقی‮ ‬نوێ ناودەبات،‮ ‬دەشڵێت لە سێ بڕگەدا گورزی‮ ‬گەورە لەهەرێمی‮ ‬كوردستان دراوە و بڕی‮ ‬زیاتر لە6 ‮ ‬تریلیۆن دیناریان لێ كەمكردووەتەوە،‮ ‬فازڵ نەبی‮ ‬لە هەڤپەیڤینێكدا لەگەڵ ئاژانسی‮ ‬ئانادۆڵو راشیدەگەیەنێت كە،‮ ‬حكوومەتی‮ ‬هەرێم و سەركردایەتی‮ ‬كوردستان رەشنووسی‮ ‬بوودجە رەتدەكەنەوە‮.‬

خراپترین پڕۆژە بوودجە لە مێژووی‮ ‬عێراقی‮ ‬نوێ
سەرەتا لەبارەی‮ ‬رەشنووسی‮ ‬بوودجەی‮ ‬ساڵی2019 ‮ ‬بریكاری‮ ‬پێشووی‮ ‬وەزارەتی‮ ‬دارایی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬عێراق دەڵێت‮: ‬بەداخەوە پڕۆژە بوودجەی‮ ‬ساڵی2018 ‮ ‬و2019 ‮ ‬تەقریبەن وەكو‮ ‬یەك داڕێژراوە،‮ ‬پڕۆژەكەی‮ ‬ساڵی2019 ‮ ‬بڕێك بە وەستایی‮ ‬تر داڕێژكراوە لەوەی2018 ‮ ‬كە رەنگە پەلەیان تێداكردبێت،‮ ‬بەداخەوە هەردوو پڕۆژەكە دوو خراپترین پڕۆژە بوودجەن لە مێژووی‮ ‬عێراقی‮ ‬نوێ بەتایبەت دژی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان،‮ ‬لەساڵی2007 ‮ ‬تاوەكو ساڵی2017 ‮ ‬هەموو پڕۆژە بوودجەكان بەشێوەیەكی‮ ‬یاسایی‮ ‬و ئاسایی‮ ‬و دەستووری‮ ‬داڕێژراون و بێ ئەوەی‮ ‬ستەم لە هیچ لایەنێك بەو شێوە گەورانە كرابێت،‮ ‬رەنگە هەندێك شت بووبێت،‮ ‬بەڵام شتی‮ ‬زۆر بچووك بووە و جێی‮ ‬نیگەرانیی‮ ‬نەبووە بۆ هیچ لایەنێك،‮ ‬بۆ نموونە لە ساڵانی2013 ‮ ‬بۆ سەرەوە بەردەوام پشكی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان لەنێوان13 ‮ ‬تریلیۆن دینار تا14 ‮ ‬تریلیۆن و پێنج سەد ملیار دینار بووە،‮ ‬بەداخەوە لە پڕۆژە بوودجەی‮ ‬ساڵی2018 ‮ ‬پاش ئەوەی‮ ‬ئێمە كەسمان لەبەغدا نەماین و وەزارەتی‮ ‬دارایی‮ ‬كەوتە دەستی‮ ‬لایەنی‮ ‬دیكە و لە دەستی‮ ‬كورد نەمابوو،‮ ‬ئەوە بوو پڕۆژە بوودجەی‮ ‬ساڵی‮ ‬2018یان بەو شێوەیە داڕشت بەهەمان پڕەنسیپ داڕشتووە،‮ ‬ئێستا كە هاتوونەتە سەر پڕۆژەی‮ ‬ساڵی‮ ‬2019‮ ‬تەقریبەن بەهەمان شێوەی‮ ‬ساڵی‮ ‬پاڕ‮ ‬داڕێژكراوە لەگەڵ هەندێك شتی‮ ‬دیكە بۆ ئەوەی‮ ‬زیاتر گورز لە هەرێمی‮ ‬كوردستان بوەشێنن،‮ ‬بەداخەوە ئەوانەی‮ ‬رەشنووسەكەیان ئامادەكردووە‮ ‬یەكێك لە ئامانجە سەرەكییەكانییان ئەوەیە كە چۆن گورزی‮ ‬زیاتر لەهەرێمی‮ ‬كوردستان بوەشێنن‮. ‬

سەردەمی‮ ‬دكتۆر ئەیاد عەلاوی
بریكاری‮ ‬پێشووی‮ ‬وەزارەتی‮ ‬دارایی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬عێراق دەشڵێت‮: ‬سەبارەت بە پشكی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان كە پێشتر رێژە17 ‮ ‬لەسەد بووە پێشتر باسمانكردووە كە رێككەوتنی‮ ‬مەبدەئیی‮ ‬لەسەر بووە لەسەردەمی‮ ‬دكتۆر ئەیاد عەلاویی‮ ‬دا،‮ ‬پێشتریش گوتوومە كە دكتۆر عەلاوی‮ ‬هەردوو دەسەڵاتی‮ ‬جێبەجێكردن و‮ ‬یاسادانانیشی‮ ‬هەبووە،‮ ‬واتا ئەو رێككەوتنە رەنگە شێوەی‮ ‬یاسایشی‮ ‬گرتبێت،‮ ‬دەقی‮ ‬رێككەوتنەكە دەڵێت پشكی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان رێژەی‮ ‬17‮ ‬لەسەد دەبێت لە كۆی‮ ‬خەرجییەكان پاش دەرهێنانی‮ ‬خەرجیی‮ ‬سیادی‮ ‬و حاكیمە تا ئەو رۆژەی‮ ‬سەرژمێری‮ ‬دانیشتووان لە عێراق دەكرێت و ئەوكات پشكی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان بەپێی‮ ‬ئەو رێژەیە و ژمارەیە دیاری‮ ‬دەكرێت،‮ ‬بۆیە ئێمە لەساڵانی‮ ‬رابردوو سەرباری‮ ‬ئەوەی‮ ‬هەم لە پەرلەمان و حكوومەتیش فشارمان لەسەر بووە بۆ ئەوەی‮ ‬ئەو رێژەیە بكەین بە‮ ‬13 لەسەد،‮ ‬بەڵام سەرباری‮ ‬ئەوەیش،‮ ‬ئێمە ئەو رێژەیەمان هەر بە17 ‮ ‬لەسەد هێشتووەتەوە تا ساڵی‮ ‬2017ش كە ئێمە دوا ساڵ بوو لە بەغدابووین‮. ‬

گورزێكی‮ ‬یەكجار گەورەیان لەهەرێمی‮ ‬كوردستان داوە
فازڵ نەبی‮ ‬ئەوەش ئاشكرا دەكات‮: ‬ئێستا لە پڕۆژەی‮ ‬بوودجەی‮ ‬ساڵی2019 ‮ ‬هەر لەخۆیانەوە پشكی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستانییان كردووە بە12،67 ‮ ‬لەسەد،‮ ‬واتا گورزێكی‮ ‬یەكجار گەورەیان لە ماوەی‮ ‬ساڵی2018 ‮ ‬و2019 ‮ ‬لەهەرێمی‮ ‬كوردستان داوە و ئەوەش شتێكی‮ ‬نایاسایی‮ ‬و ناڕاستە و دەبێت بەپێی‮ ‬رێككەوتنەكە بڕۆین،‮ ‬چونكە هیچ سەرژمێرییەك لەعێراق نییە كە پشتی‮ ‬پێ ببەستن،‮ ‬لە بەرامبەریشدا لەم دوو ساڵەدا خەرجییە سیادییەكانیان بەشێوەیەكی‮ ‬زۆر زیادكردووە،‮ ‬بەداخەوە هەندێك بڕگە هەیە بچووكن و كاریگەرییان بچووكە،‮ ‬رەنگە بە‮ ‬ 20تا‮ ‬ 30بڕگەش كاریگەریی‮ ‬ئەوتۆی‮ ‬لەسەر هەرێمی‮ ‬كوردستان نەبێت،‮ ‬بەڵام ئەوان لەیەك بڕگە بەتەنها گورزی‮ ‬گەورەیان لەهەرێمی‮ ‬كوردستان داوە،‮ ‬لە پڕۆژە بوودجەی‮ ‬ساڵی‮ ‬ 2018و ئێستاش لە‮ ‬ 2019شتێك هەیە بەناوی‮ ‬پڕۆژەكانی‮” ‬عقود التراخیص‮”‬،‮ ‬لە مێژە رێككەوتنێك لەنێوان هەرێمی‮ ‬كوردستان و عێراق هەیە كە نابێت ئەم پڕۆژانە لە خەرجییە سیادییەكاندا بێت،‮ ‬چونكە چۆن بەغدا ئەو گرێبەستانەی‮ ‬هەیە،‮ ‬كەواتە پێویست دەكات ئەوە بگەڕێتەوە بۆ خەرجیی‮ ‬ئاسایی‮ ‬و ئەگەر وابێت هەرێمی‮ ‬كوردستان رێژەی‮ ‬ 17لەسەدەكەی‮ ‬لێ وەردەگرێت،‮ ‬ئەو بڕە پارەیەیشی‮ ‬كە بۆ ئەم مەبەستە تەرخانكراوە كەم نییە،‮ ‬بڕەكەی‮ ‬ 12تریلیۆن و نیوە،‮ ‬ئێستا خەرجیی‮ ‬سیادی‮ ‬بەگشتی‮ ‬ 46تریلیۆن دینارە،‮ ‬تەنها‮ ‬یەك بڕگەی‮ ‬ 12تریلیۆن و نیوە،‮ ‬واتە ئەوەی‮ ‬دەمێنێتەوە‮ ‬ 33 تریلیۆن و نیو دەبێت،‮ ‬ئینجا بۆ ئەوەی‮ ‬بە هەرێمی‮ ‬كوردستان بڵێین ئێمە ستەممان لە ئێوە نەكردووە بەڵكو پشكی‮ ‬ئێوەمان داوە،‮ ‬یەك شتییان زیادكردووە ئەوەیش پڕۆژەكانی‮ ‬وەبەرهێنانە كە لەنێویاندا پڕۆژەكانی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان كە لێرەدا بڕی‮ ‬ 360ملیار دیناریان بۆ هەرێمی‮ ‬كوردستان لە كۆی‮ ‬ 12تریلیۆن و نیو تەرخانكردووە،‮ ‬ئەمەش دەكاتە سنووری‮ ‬ 2،5لەسەد كە ئەمە گورزێكی‮ ‬دیكەیە لەهەرێمی‮ ‬كوردستان دراوە‮. ‬

تەنها لە سێ بڕگە گورزی‮ ‬ 6‮ ‬تریلیۆن لە هەرێمی‮ ‬كوردستان دراوە
لە درێژەی‮ ‬قسەكانیدا فازڵ نەبی‮ ‬دەڵێت‮: ‬هەرچی‮ ‬گورزی‮ ‬سێهەمە ئەوەیە پاش دەرهێنانی‮ ‬خەرجیی‮ ‬سیادی‮ ‬و حاكیمە هاتوون لە خۆیانەوە خەرجییەكی‮ ‬دیكەیان دەركردووە و بڕگەیەكی‮ ‬دیكەیان زیادكردووە كە لە ساڵانی‮ ‬پێشوو نەبووە،‮ ‬راستە پێشتر قەرزی‮ ‬بیانی‮ ‬بۆ پڕۆژەكان هەبووە،‮ ‬بەڵام هەرێمی‮ ‬كوردستان‮ ‬ 17لەسەدی‮ ‬وەرگرتووە،‮ ‬بەڵام ئەوان هاتوون چوار تریلیۆن و‮ ‬ 235ملیار دینارییان لە كۆی‮ ‬خەرجییەكانییان دەركردووە و دوای‮ ‬هاتوون حسابی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستانییان كردووە و تەنها‮ ‬ 102ملیاریان بۆ هەرێمی‮ ‬كوردستان تەرخانكردووە كە ناكاتە‮ ‬ 2،4لەسەد كە دەبوو رێژەی‮ ‬ 17لەسەد بێت‮. ‬ئەو سێ بڕگەیەی‮ ‬باسمكردن سێ بڕگەی‮ ‬زۆر سەرەكیین،‮ ‬ئەگەر بێت و ئەو سێ بڕگەیە چاك بكرێنەوە ئەوا پشكی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان كە ئێستا بەهەموو ئەو شتانەی‮ ‬باسمكرد‮ ‬ 8تریلیۆن و‮ ‬ 900ملیار دینارە ئەوا پشكی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان دەبێتە‮ ‬ 14تریلیۆن و‮ ‬ 850ملیار دینار،‮ ‬واتا تەنها لە سێ بڕگە گورزی‮ ‬ 6تریلیۆن لە هەرێمی‮ ‬كوردستان دراوە،‮ ‬لەكاتێكدا ئەو شتانە شتی‮ ‬نایاسایین،‮ ‬وە ئەگەر ئێمە كەسی‮ ‬زانامان لەبەغدا هەبایە دەیانتوانی‮ ‬پێش لەو شتانە بگرن،‮ ‬چونكە ئەو شتانە شتی‮ ‬نایاسایین‮. ‬

پشكی‮ ‬پێشمەرگە
لەبارەی‮ ‬ئەوەش كەوا چی‮ ‬تر لە پڕۆژەكەدا بە دژی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان دەزانێت فازڵ نەبی‮ ‬رایدەگەیەنێت‮: ‬ئەگەر بگەڕێینەوە سەر بڕگەكانی‮ ‬دیكە بەداخەوە بە جیا لە ساڵانی‮ ‬پێشوو لە جیاتی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان لە پڕۆژەكەدا نووسیویانە پشكی‮ ‬پارێزگاكانی‮ ‬هەولێر،‮ ‬سلێمانی،‮ ‬دهۆك بێ ناوهێنانی‮ ‬هەڵەبجەش كە ئەمە لە قورسایی‮ ‬سیاسی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان كەم دەكاتەوە‮. ‬بڕگەیەكی‮ ‬دیكە دیسان شتییان لێ گۆڕیوە ئەویش پشكی‮ ‬پێشمەرگەیە لە ماددەی‮ ‬10دا باسی‮ ‬پشكی‮ ‬پێشمەرگە دەكات كە دەڵێت پشكەكە دیاریدەكرێت بەپێی‮ ‬ژمارەی‮ ‬دانیشتووان لە خەرجیی‮ ‬هێزە زەمینییەكانی‮ ‬سوپای‮ ‬عێراق كە لێرەدا بەتەنها لە مووچە باسكراوە،‮ ‬بەڵام لە ساڵانی‮ ‬پێشوو نەخێر لە مووچە و مەشق و راهێنان و پڕچەككردنیش بوو،‮ ‬ئەمە لەكاتێكدایە كە بۆ حەشدی‮ ‬شەعبی‮ ‬2، ‮ ‬تریلیۆن و250 ‮ ‬ملیار دینار دابنێین و زیاتر لە7 ‮ ‬تریلیۆن و‮ ‬ 500ملیار دینارییان بۆ وەزارەتی‮ ‬بەرگریی‮ ‬دیاریكراوە‮.‬

لەو رەشنووسە ستەمێكی‮ ‬زۆر لە هەرێمی‮ ‬كوردستان و خەڵكی‮ ‬كوردستان كراوە
سەرباری‮ ‬ئەوانەش پابەندبوونی‮ ‬دیكەش خراوەتە سەر هەرێمی‮ ‬كرودستان،‮ ‬راستە ئێمە كێشەمان لەو پابەندانە نییە وەكو هەرێمی‮ ‬كوردستان،‮ ‬ئەگەر‮ ‬یاسای‮ ‬بودجە هەمواربكرێتەوە بەگوێرەی‮ ‬دەستوور و ئیستیحقاقی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان و رێككەوتنی‮ ‬پێشوو،‮ ‬ئەویش ئەوەیە دەڵێت كە عێراق3 ‮ ‬ملیۆن و‮ ‬880 ‮ ‬هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا هەناردە دەكات بە نرخی56 ‮ ‬دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك،‮ ‬لەنێویدا250 ‮ ‬هەزار بەرمیلی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان،‮ ‬لەماددەی‮ ‬10دا ئەوەی‮ ‬باسكراوە ئەوەیە دەبێت بەلانی‮ ‬كەمەوە250 ‮ ‬هەزار بەرمیل رادەست بكات،‮ ‬ئەگەر هەرێم هەر بەرهەمێكی‮ ‬زیادە لەو بڕە بەرهەم بهێنێت دەبێت داهاتەكانی‮ ‬رادەستی‮ ‬گەنجینەی‮ ‬دەوڵەت بكاتەوە،‮ ‬جگە لەوەی‮ ‬هەموو داهاتی‮ ‬سیادیش رادەست بكرێتەوە،‮ ‬ئەوان هاتوون سەد دەر سەد پابەندبوونەكانییان خستووەتە سەر هەرێمی‮ ‬كوردستان،‮ ‬بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا 60 لەسەدی‮ ‬مافەكانی‮ ‬كوردستانییان داوە‮. ‬جگە لەهەموو ئەوانەش بڕگەیەك هەیە جاران كە دەمانگوت 17 لەسەد لە كۆی‮ ‬خەرجییەكان بوو پاش دەرهێنانی‮ ‬خەرجی‮ ‬سیادی‮ ‬و حاكیمە،‮ ‬ئێستا ئەوەیان زیادكردووە بەوەی‮ ‬كە رێژەی‮ ‬وشەی‮ ‬فیعلییان بۆ زیادكردووە كە ئەمە ئەسڵەن شتێكی‮ ‬زۆر نایاساییە و بۆ گورز وەشاندنە لە هەرێمی‮ ‬كوردستان،‮ ‬ئەگەر نا بوودجە هەمیشە تەقدیریی‮ ‬تەختیتییە،‮ ‬نابێت باسی‮ ‬وشەی‮ ‬فیعلی‮ ‬بكەیت،‮ ‬ئەگەر فیعلی‮ ‬دابنێت كەوایە بەهای‮ ‬بوودجەكە لەدەست دەدات،‮ ‬بەداخەوە بەگشتی‮ ‬ستەمێكی‮ ‬زۆر لە هەرێمی‮ ‬كوردستان و خەڵكی‮ ‬كوردستان كراوە لەو رەشنووسی‮ ‬بودجەیە‮. ‬

ئەگەر پڕۆژەكە بچێتە پەرلەمان كارەكە زەحمەتتر دەبێت
لەبارەی‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە پێشبینی‮ ‬دەكات ئەم رەشنووسە بە ئاسانی‮ ‬لەپەرلەمان تێپەڕێت؟ فازڵ نەبی‮ ‬دەڵێت‮: ‬پێش هەموو شتێك پێویستە ئێمەی‮ ‬كورد لە ئەنجوومەنی‮ ‬وەزیران نەهێڵین تێپەڕێت‮ ‬،‮ ‬هەمواركردنەوەی‮ ‬ئەو بڕگانەی‮ ‬لە دژی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستانن،‮ ‬ئەگەرچی‮ ‬ئێمە تەنها دوو وەزیرمان هەیە،‮ ‬بەڵام دەكرێت لەرێگەی‮ ‬كوتلە و حزبەكانەوە كارییان لەسەر بكەین بۆ ئەوەی‮ ‬ئەو پڕۆژەیە پەسەند نەكرێت تا پێكهێنانی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬نوێ،‮ ‬بە بۆچوونی‮ ‬من بە پێكهێنانی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬نوێ و ناردنی‮ ‬خەڵكی‮ ‬باش بۆ وەزارەتی‮ ‬دارایی‮ ‬ئەوا دەكرێت ئەو كێشانە تێپەڕێنین،‮ ‬ئەگەر پڕۆژەكە بچێتە پەرلەمان كارەكە زەحمەتتر دەبێت و چاككردنەوەكە قورستتر دەبێت‮. ‬

عێراق وڵاتێكی‮ ‬ناجێگیرە
سەبارەت بەوەی‮ ‬كەوا بەشێكی‮ ‬زۆری‮ ‬بوودجەی‮ ‬عێراق بۆ مووچە،‮ ‬بۆ ئاسایش و بەرگری‮ ‬دەڕوات،‮ ‬ئەو شارەزایە دەڵێت‮: ‬عێراق وڵاتێكی‮ ‬ناجێگیرە،‮ ‬ئەگەر جێگیربا ئەوە دەبوو بە پلەی‮ ‬یەكەم گرنگی‮ ‬بە خزمەتگوزاریی‮ ‬بدات تا ئاسایش و ئەو شتانە،‮ ‬بەڵام لەبەر ئەوەی‮ ‬وڵاتێكی‮ ‬ناسەقامگیرە و ئاسایش هێشتا بەرقەرار نییە و تەنانەت دوای‮ ‬دەركردنی‮ ‬داعش لە عێراق دەبینین هێشتا داعش دەگەڕێتەوە و تەقینەوە لە بەغدا و پارێزگاكانی‮ ‬دیكەش روو دەدات،‮ ‬واتا ناچاری‮ ‬گرنگی‮ ‬بەبەرگری‮ ‬و ئاسایش بدەیت و وەزارەتی‮ ‬ناوخۆش بڕێكی‮ ‬زۆری‮ ‬بۆ تەرخانكراوە‮.

‬جگە لەوانەش بڕی‮ ‬هەرە زۆری‮ ‬پارەكەش بۆ وەزارەتی‮ ‬نەوتی‮ ‬عێراق تەرخانكراوە،‮ ‬ئەمەش شتێكی‮ ‬ئاساییە،‮ ‬چونكە تا ئێستا عێراق دەیەوێت بەرهەمی‮ ‬خۆی‮ ‬زیاد بكات و گرنگیی‮ ‬پێ بدات،‮ ‬چونكە زیاتر لە‮ ‬90‮ ‬لەسەدی‮ ‬پشت بە داهاتە نەوتییەكانی‮ ‬دەبەستێت،‮ ‬بەداخەوە ساڵانی‮ ‬پێشووتر لە عێراق لەبەر مەسەلەی‮ ‬سیاسی‮ ‬و موزایەدەی‮ ‬سیاسیی‮ ‬لایەنەكان بوودجەی‮ ‬تەشغیلیان زۆر زۆر زیاتر بووە،‮ ‬لە هەموو وڵاتێك زیاتر گرنگی‮ ‬بە بوودجەی‮ ‬وەبەرهێنان دەدرێت،‮ ‬چونكە لەو وڵاتانە كەرتی‮ ‬گشتی‮ ‬هەیە،‮ ‬ئەم كەرتە دەتوانێت كاری‮ ‬حكوومەت بكات،‮ ‬ئەویش لە پێش هەموویانەوە دابینكردنی‮ ‬هەلی‮ ‬كارە كە بۆ ئەمە ئەگەر پشت بە بوودجە ببەستێت ئەوا ماڵی‮ ‬بوودجەكە تێكدەدەیت،‮ ‬دەبێت لەدابینكردنی‮ ‬هەلی‮ ‬كار پشت بە كەرتی‮ ‬تایبەت ببەستیت و هەڵیبسێنیتەوە بۆ ئەوەی‮ ‬ئەو كێشە گەورەیەت لە كۆڵ بكاتەوە،‮ ‬بەداخەوە ئێمە لە عێراق زیاتر لە‮ ‬ 50تریلیۆن دینار بەتەنها بۆ مووچە و دابینكراوەكانە كە حكوومەتی‮ ‬عێراق دەیدات بەهاوڵاتی،‮ ‬ئیتر چی‮ ‬مووچەیە،‮ ‬خانەنشینییە،‮ ‬چاودێری‮ ‬خێزان و شتی‮ ‬لەو بابەتەیە،‮ ‬ئەمەش بڕێكی‮ ‬زۆرە چونكە نزیك بە نیوەی‮ ‬بوودجەكەی‮ ‬بردووە،‮ ‬ئەوە سەرباری‮ ‬ئەوەی‮ ‬ئێمە لەعێراق كێشەی‮ ‬كارەبامان هەیە،‮ ‬كێشەی‮ ‬دیكەی‮ ‬گەورەمان هەیە كە دەبێت چارەسەر بكرێن،‮ ‬بۆیە ئەمساڵ هەوڵدراوە32 ‮ ‬تریلیۆن و نیو دینار لەو 128 تریلیۆن دینارەی‮ ‬بوودجە بدەن بە پڕۆژەكانی‮ ‬وەبەرهێنان،‮ ‬بەڵام پێشبینی‮ ‬ناكەم بوودجەكەش چارەسەری‮ ‬هەموو كێشەكان بكات،‮ ‬بەڵام رەنگە بتوانێت بەشێكی‮ ‬كێشەكان چارەسەر بكات و بوودجەكانی‮ ‬داهاتوو كێشەكان چارەسەر بكەن‮.

‬حكوومەتی‮ ‬عێراقی‮ ‬داهاتوو پێویستە بە جورئەت بێت
سەبارەت بەوەی‮ ‬كە رێژەیەكی‮ ‬ئێجگار زۆری‮ ‬داهاتی‮ ‬عێراق داهاتی‮ ‬نەوتیین،‮ ‬فازڵ نەبی‮ ‬روونی‮ ‬دەكاتەوە‮: ‬لە عێراق كێشەیەك هەیە قسە زۆر دەكرێت،‮ ‬كردار كەمە،‮ ‬زۆرێك لە وەزیرەكان و خەڵكی‮ ‬دیكەش ناوێرن خۆیان بدەنە بەر ئیش،‮ ‬ئەگەر ئەم بوارە بكرێتەوە ئەوا پێویستە ئەنجوومەنی‮ ‬وەزیران لیژنە دروست بكات و لە مەسەلەكان نەترسن و كاری‮ ‬جیددی‮ ‬بكەن،‮ ‬هەروەها هەمواری‮ ‬ئەو‮ ‬یاسایانە بكرێنەوە كە كێشەیان بۆ وەزارەتەكان دروست دەكەن بۆ ئەوەی‮ ‬وەزیرەكان كار بكەن،‮ ‬بۆ نموونە وەزارەتی‮ ‬پیشەسازی‮ ‬ئەگەر پشت بكاتە سەر بوودجە ناتوانێت ئەو كارگانەی‮ ‬هەیەتی‮ ‬بەگەڕییان بخاتەوە لەكاتێكدا300 ‮ ‬هەزار كارمەند بەبێ كار مووچە وەردەگرن،‮ ‬بەڵام ئەگەر وەزارەتی‮ ‬پیشەسازی‮ ‬بواری‮ ‬بدرێت و حكوومەت بەكردەیی‮ ‬حكوومەت بێت دەتوانێت تێكهەڵكێشێك لەگەڵ كۆمپانیا بیانییەكان دروست بكەن بۆ ئەوەی‮ ‬گرنگی‮ ‬بە پیشەسازیی‮ ‬بدات و لەسەر رێژەكان و شتەكان رێكبكەون،‮ ‬ئەگەر ئەم شتانە بكەن دەتوانن زۆر شت بكەن،‮ ‬بەڵام ئەم شتانە لە عێراق لەبەر ترس لە كاردانەوە هیچ نەكراوە،‮ ‬حكوومەتی‮ ‬عێراقی‮ ‬داهاتوو پێویستە بەجورئەت بێت و پێویستی‮ ‬بە خەڵكی‮ ‬بەجورئەت هەیە،‮ ‬بەڵام خۆی‮ ‬راست بكات و راست بڕوات و كارەكانی‮ ‬خۆی‮ ‬بكات،‮ ‬ئەگەر لە عێراق بترسێت ناتوانیت كارەكان بكەیت،‮ ‬ئیدی‮ ‬ئەو كات وەزارەتی‮ ‬كشتوكاڵ دەتوانێـت كاری‮ ‬باش بكات،‮ ‬وەزارەتی‮ ‬شارەوانی‮ ‬دەتوانێت،‮ ‬وەزارەتی‮ ‬كارەبا بە نموونە لە عێراق16 ‮ ‬هەزار مێگاوات كارەبا بەرهەم دەهێنێت و بەشی‮ ‬دەوڵەتێك و نیوی‮ ‬وەكو عێراق دەكات،‮ ‬ئەگەر هاتوو ئەم كەرتە بدرێت بەكەرتی‮ ‬تایبەت كە پێشتر دەستیپێكرد و كاری‮ ‬لەسەر كرا كە كەرتی‮ ‬تایبەت لەرێگەی‮ ‬پێوەر و كارتەوە كاری‮ ‬بۆ كرد و دوای‮ ‬دانانی‮ ‬ئەمانە نیوە زیاتری‮ ‬چەندین شوێن لە كارەباكەی‮ ‬كەم بوویەوە و بەفێڕۆدان بۆ نیوە دابەزی‮. ‬

خەمڵاندنی56 ‮ ‬دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك نەوتی‮ ‬فرۆشراو كەمە‮ ‬
سەبارەت بەوەی‮ ‬كە لە رەشنووسی‮ ‬بوودجەدا نرخی‮ ‬بەرمیلێك نەوتی‮ ‬فرۆشراو بە56 ‮ ‬دۆلار خەمڵێندراوە،‮ ‬فازڵ نەبی‮ ‬پێیوایە‮: ‬ئەو خەمڵاندنە بۆ نرخی‮ ‬بەرمیلی‮ ‬نەوت زۆر كەمە،‮ ‬عێراق بەردەوام خۆ پارێزی‮ ‬دەكات لە دیاریكردنی‮ ‬نرخی‮ ‬بەرمیلی‮ ‬نەوت،‮ ‬ئەمەش تەنها خۆی‮ ‬نییە،‮ ‬بەڵكو سندوقی‮ ‬نەختی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬بۆیان دیاریدەكات،‮ ‬ئەو كاتەی‮ ‬ئێمە لەبەغدا بووین سندوقی‮ ‬نەختی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬ئەمەی‮ ‬دەكرد،‮ ‬بەڵام پاش گفتوگۆكردن ئێمە نرخی‮ ‬بەرمیلی‮ ‬نەوتمان لە بوودجە بەرز دەكردەوە،‮ ‬چونكە ئێستا نرخی‮ ‬بەرمیلی‮ ‬نەوتی‮ ‬برێنت لەسەروو80 ‮ ‬دۆلارەوەیە،‮ ‬عێراق ئەگەر نەوتی‮ ‬خۆی‮ ‬لەگەڵ برێنت بەراورد بكات ئەوا لە هەر بەرمیلێك نزیك بە7 ‮ ‬بۆ8 ‮ ‬دۆلار نرخی‮ ‬بەرمیلێك نەوتی‮ ‬لە نرخی‮ ‬برێنت كەمترە،‮ ‬واتا ئێستا عێراق بەرمیلی‮ ‬نەوت بە71 ‮ ‬تا72 ‮ ‬دۆلار دەفرۆشێت،‮ ‬باشە بۆ بە56 ‮ ‬دۆلار هەژمارییان كردووە،‮ ‬هیچ نەبێت با60 ‮ ‬دۆلار،63 ‮ ‬دۆلار بێت،‮ ‬لەراستییدا دەبێت واقیعییەت لەنێو بوودجەدا هەبێت و هەم ئەو كورتهێنانەی‮ ‬كە لەنێو بوودجەدا هەیە واقیعی‮ ‬بێت،‮ ‬بەڵام ئێستا ئەو كورتهێنانەی‮ ‬بودجەیان بە22 ‮ ‬تریلیۆن دینار دیاریكردووە و نرخی‮ ‬نەوتیشیان بە56 ‮ ‬دۆلار دیاریكردووە،‮ ‬ئەوەش هەیە كە ئەو كورتهێنانەی‮ ‬لە بوودجەدا هەیە دایانناوە بەچەند شتێك پڕی‮ ‬بكەنەوە‮ ‬یەكێكیان لەوانە زیادبوونی‮ ‬نرخی‮ ‬نەوتە،‮ ‬زیادبوونی‮ ‬نرخی‮ ‬نەوت قازانجی‮ ‬بۆ عێراق هەیە،‮ ‬لەجیاتی‮ ‬ئەوەی‮ ‬كورتهێنانەكە كەم بكاتەوە ئەوا بە زیادبوونی‮ ‬نرخی‮ ‬نەوت كورتهێنانەكەی‮ ‬پێ پڕ‮ ‬دەكاتەوە،‮ ‬بۆیە ئەوە زۆر كێشە نییە‮.

‬زیاتر لە2 ‮ ‬تریلیۆن دینار بۆ حەشدی‮ ‬شەعبی‮ ‬تەرخانكراوە
لەبارەی‮ ‬ئەوەی‮ ‬لە رەشنووسەكەدا زیاتر لە2 ‮ ‬تریلیۆن دینار بۆ حەشدی‮ ‬شەعبی‮ ‬تەرخانكراوە،‮ ‬لەكاتێكدا بوودجەی‮ ‬پێشمەرگە بە ناڕوونی‮ ‬ماوەتەوە،‮ ‬فازڵ نەبی‮ ‬دەڵێت‮: ‬لەراستییدا لە رەشنووسی‮ ‬پڕۆژە دەتوانیت چاوپۆشی‮ ‬لە هەندێك بڕگە بكەیت كە ئەوان لە بەرژەوەندیی‮ ‬خۆیان دایانناوە و كاریگەرییەكی‮ ‬زۆریشی‮ ‬لەسەر هەرێمی‮ ‬كوردستان نابێت،‮ ‬بەڵام هەندێك بڕگە هەیە قابیلی‮ ‬قبوڵ نییە،‮ ‬واتا پڕۆژە بوودجەكە بەو شێوەیەی‮ ‬ئێستا قابیلی‮ ‬قبوڵ نییە لەكوردستان و كورد و سەركردایەتی‮ ‬كورد بەهیچ شێوەیەك قبوڵی‮ ‬ناكات،‮ ‬دڵنیا حكوومەتی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان و سەركردایەتی‮ ‬كورد ئەمە قبوڵ ناكات،‮ ‬ئەگەر هەرێمی‮ ‬كوردستان قبوڵی‮ ‬بكات ماڵی‮ ‬خۆی‮ ‬خراپ دەكات،‮ ‬چونكە مەعقول نییە حكوومەتی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان بەشتێكی‮ ‬ناماقوڵ رازی‮ ‬ببێت‮. ‬هەرچی‮ ‬بەدیلی‮ ‬ئەمەیە ئەوەیە كە هەمواری‮ ‬رەشنووسەكە بكرێتەوە و بەدیاریكراوی‮ ‬ئەو چوار بڕگەیەی‮ ‬ئاماژەمان بۆ كرد،‮ ‬ئەگەر نا بەدیلەكەی‮ ‬بۆ هەرێمی‮ ‬كوردستان زەحمەتە،‮ ‬چونكە هەرێمی‮ ‬كوردستان ئەو نەوتەی‮ ‬پێشتر لەبەردەستی‮ ‬بوو ئێستا ئەو نەوتە نەماوە،‮ ‬بەپێی‮ ‬راپۆرتە نێودەوڵەتییەكان ئێستا هەرێمی‮ ‬كوردستان رۆژانە بڕی375 ‮ ‬هەزار بەرمیل هەناردە دەكات،‮ ‬كە ئەوە بەشی‮ ‬بوودجەی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان و ئەو قەرزانە ناكات كە هەرێمی‮ ‬كوردستان كردوونی،‮ ‬جگە لەوەی‮ ‬دەبێت ئیستیحقاقی‮ ‬كۆمپانیاكانی‮ ‬نەوتیشی‮ ‬لێ بدات،‮ ‬بۆیە بەدیلی‮ ‬بەردەستی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان ئەوەیە نەوتەكەی‮ ‬بفرۆشێت و ئەو رێككەوتنەی‮ ‬لەگەڵ دكتۆر عەبادی‮ ‬هەیەتی‮ ‬كە مانگانە317 ‮ ‬ملیار دینارە مانگانە بەردەوام بێت تا رێككەوتنێكی‮ ‬دیكە لەگەڵ بەغدا دەكرێت،‮ ‬بەڵام بەدیلی‮ ‬سەرەكی‮ ‬ئەوەیە كە رەشنووسی‮ ‬بوودجەكە هەمواربكرێـتەوە‮. ‬

كێشەی‮ ‬قەرزەكانی‮ ‬نێوان هەرێم و بەغدا‮ ‬
سەبارەت بەوەش كە لە رەشنووسی‮ ‬بوودجە چەندین ساڵە باسی‮ ‬یەكلاییكردنەوەی‮ ‬قەرزەكانی‮ ‬نێوان هەرێم و بەغدا دەكرێت،‮ ‬هەریەك بەوی‮ ‬دیكە دەڵێت پارەی‮ ‬زیاتری‮ ‬لەلایە،‮ ‬ئەمە بۆ چارەسەر ناكرێت؟ كێ قەرزاری‮ ‬كێیە؟ فازڵ نەبی‮ ‬دەڵێت‮: ‬هەریەكەیان حكوومەتی‮ ‬هەرێم و حكوومەتی‮ ‬عێراقیش باسی‮ ‬بڕە پارەیەك دەكەن كە قەرزییان لەسەر بەرامبەرەكەیانە،‮ ‬بە بۆچوونی‮ ‬من ئەو ماددەیە خۆمانی‮ ‬پێ ماندوونەكەین،‮ ‬چونكە سەری‮ ‬حكوومەتی‮ ‬عێراق و سەری‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستانیشی‮ ‬پێ دێشێنین،‮ ‬هەموو پسپۆڕانی‮ ‬دونیاش بهێنین ئەو كێشەیە چارەسەر ناكەن،‮ ‬چونكە ئەو مەسەلەیە بوو بە رابردوو،‮ ‬دەبێت باسی‮ ‬داهاتوو بكەین چۆن كێشەكان چارەسەر بكەین‮. ‬

زۆریی‮ ‬ژمارەی‮ ‬فەرمانبەران لە عێراق
لەبارەی‮ ‬زۆری‮ ‬ژمارەی‮ ‬فەرمانبەرانیش لە عێراق فازڵ نەبی‮ ‬دەڵێت‮: ‬ئەو كێشەیە لەگەڵ سندوقی‮ ‬نەختی‮ ‬نێودەوڵەتیش بەبەردەوام باسكراوە،‮ ‬بەڵام لە وڵاتێك پێویستی‮ ‬بە ئاسایش هەبێت ژمارەیەكی‮ ‬زۆر كە زیاتر لە‮ ‬یەك ملیۆن كەس لە دەزگا ئەمنییەكان كاردەكەن،‮ ‬بێ پێشمەرگە و هێزەكانی‮ ‬ناوخۆی‮ ‬هەرێم،‮ ‬بەڵام حكوومەتی‮ ‬عێراق نەیتوانیوە كەرتی‮ ‬تایبەت بەگەڕبخات،‮ ‬بۆیە ناچار خۆی‮ ‬دایمەزراندوون،‮ ‬ساڵانی‮ ‬پێشوو لەسنوورێكی‮ ‬دیاریكراو و بەپێی‮ ‬پێویستی‮ ‬دامەزراندن بەردەوام بوو،‮ ‬بۆیە ئەمساڵیش باسی‮ ‬دامەزراندن بەشێوەیەكی‮ ‬سنووردار بۆ چەند وەزارەت و دەزگایەك لەو رەشنووسەدا‮ ‬كراوە‮. ‬

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

چارلێز ڤان زێل لەدیدارێکدا بۆ خەبات: دەمەوێت ناسنامەی WGM لە ئۆڵۆمپیادی داهاتووی رووسیا بەدەست بێنم

خەبات: هاوار مورتكەیی:- چارلێز ڤان زێلی خانمە شەترەنجزانی هەڵبژاردەی خوارووی ئەفریقا لە لێ…