د. سـامان سـۆرانی

لەگەڵ ئەوەی سیاسەتی دەرەوە ئەمریکا ئامرازێکە لە ئامرازەکانی سیاسەتی ناوخۆی ئەو وڵاتە و تەنها بە پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان پێناسە دەکرێت و دۆکترینی ترامپ تێکەڵەیەکە لە دۆکترینی هەردوو سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، رێتشارد نیکسۆن و ڕۆناڵد رێگان، بە پابەندبوون بە بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا و مامەڵەکردن لەگەڵیاندا لەسەر بنەمای ئەوەی، کە پاڵنەری سەرەکین بۆ هەر جووڵەیەك لەسەر ئاستی دەرەوە، بە پێویست دەزانرێت لێرەدا تیشک بخەینە سەر هەندێ زانیاری و ڕاستی، تا بتوانین ئاستی چاوەڕوانیەکانمان دیاری بکەین.

ترامپ کە لە سیاسەتی دەرەوە بە لایەنداری پرنسیپی دوورەپەرێزی
Isolationism ناسراوە، بۆیە لە چوار ساڵی ڕابووردوو بەردەوام جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە، کەوا ئەرکی ئەمریکا نیە، دەستێوەردان لە ڕێکخستنی کاروباری جیهانی دەوروبەری بکات و چارەسەرکردنی کێشەکانی بگرێتە ئەستۆ.

ئەو لە سیاسەتەدا خۆپارێزی کرد لە قسەکردن لەسەر گلۆبالیزم globalism و هەستێکی نەتەوەیی زەق دەکردەوە، کە لە ناوخۆ و دەرەوە لێکەوتەی نەرێنی هەبوو و زیاتر دەوڵەتی نەتەوەیی بەرز دەنرخاند.

ترامپ بە هەڵوێستەکانی ئەوەی سەلماند، کە باوەڕی بە بیرۆکەی دەستێوەردانی مرۆیی Humanitarian intervention  نیە، کە بنەمایەكە بۆ دەستێوەردان لەکاروباری ناوخۆی دەوڵەتەکان.

بەڵام ئەگەر بابەتەکان پەیوەندیان بە بەرژەوەیە باڵاکانی ئەمریکا هەبووبێت، ئەوا ترامپ دەستێوەردان وەکو militaristic and unilateral interventionist بە ئەرك دەبینێت، کە دەستێوەردانی سەربازی یەكلایەنە ئەنجام بدرێت، بێ گەڕانەو بۆ لایەنی تر و پشتبەستن بە لایەنی تر.

بیچگە لەوەش ترامپ جەختی لەسەر ئەوە دەکرد، ئەمریکا زیاتر گرینگی بە هاوڵاتی ڕەسەنی خۆی بدات و دژ بە کۆچبەران ڕاوەستێت و ڕێگر بێت لە هاتنی کۆجبەرانی نایاسایی بۆ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

دۆکترینی نوێی ترامپ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕووبەڕووی ژمارەیەك لە ئالنگاری بۆوە، بۆیە حکومەتەکەی لە حاڵەتی عیراقدا، بۆ نموونە، زۆر مەبەستیە عیراقیەکان بە هێز و بازووی خۆیان ئاسایشی نیشتمانییان دەستەبەر بکەن و بەرەنگاری ڕێکخراوی داعش بن و ئەگەر بکرێت لەناوی بەرن. چونکە یەكێك لە ستوونە ستراتیژە نوێیەکانی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لەسەر پرنسیپی ڕووبەڕووبوونەوەی هێزە توندوتیژە نێودەوڵەتیەکان و کۆتایی هێنان بە تواناکانیانە، بەر لەوەی ئەو هێزانە ببن بە مایەی هەڕەشە بۆ سەر ئەمریکا و ڕۆژئاوا.

بەو واتایە ئەگەر ئەمریکا لە عیراق سەرکەوتوو بوو، ئەوا ئەو سەرکەوتنە ئەرێنی دەبێت بۆ ئەمریکا.

بۆیە گەڵاڵەکردنی سیاسەتی تایبەت بە عیراق بەمەبەستی پاراستنی بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا دەچێتە خانەی کارە لەپێشنەکانی سەرۆکی داهاتووی ئەمریکا.

واتە ڕوانگەی نوێی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا وەکو بەشێك لە ستراتیژی ئەمریکا بۆ ناوچەکە خۆی لە بەهێزکردنی حکومەتی ناوەندی و دەزگاکانی ئاسایش چڕ دەکاتەوە، کە دەکرێت هاوکاربێت بۆ نەهێشتنی ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش و ڕووبەڕووبوونەوەی هەژموون و فراوانخوازی ئێران لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناڤین.

ترامپ مەبەستی بووە ئەو ڕاستیە بدرکێنێ، کەوا هەندێ لەو کارانەی لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوە ئەنجامی داوە، پەیوەندییان بە سیاسەتی ناوخۆی ئەمریکا نەبووە.

بۆ نموونە دانپێنانی حکومەتەکەی بە ئۆرشەلیم وەکو پایتەختی ئیسرائیل و دانپێنانی ئەو بە ڕەوایەتی و ماف پێدان بە ئیسرائیل بۆ لەخۆگرتنی جۆلانی سەر بە سوریا و کشانەوەی لە ڕێککەوتننامە ئەتۆمیکەی ئێران، بێجگە لە جاڕدانی ڕێکەوتنی سەدە و چاودێری کردنی پەیوەندیە دیبلۆماسیەکان بەمەبەستی ئاساییکردنەوەی پەیوەندیەکانی ئیمارات و بەحرەین و سودان لەگەڵ ئیسرائیل بە تەواوی.

داڕشتنی پلانی “ناتۆی عەرەبی” بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران لە ڕوانگەی دۆکترینی ترامپ سێ تایبەتمەندی گرینگی هەیە:

یەکەم چڕکردنەوەی پرۆسەی ئاساییکردنەوەی پەیوەندیەکانی ئیسرائیل لەگەڵ جیهانی عەرەبی، دووەم هەڵکشانی ترس لە ئێران و زیادکردنی فشارەکان بۆ سەر تاران، سێیەم کەمکردنەوە و کشانەوەی هێزی ئەمریکا لە ناوچە بە مەبەستی وەگەڕخستنی ناتۆی عەرەبی.

بڵاوبوونەوەی پەتای کۆرۆنا (کۆڤید ١٩) بوو بە مایەی سستی ئابوری بەگشتی و زیادکردنی ڕێژەی بێکاری و هەژاری لە زۆربەی وڵاتانی جیهان. ئەمریکا وەکو چۆن لە پاش جەنگی جیهانی دووەم مەبەستی بوو لەو قەیرانە دەرباز بێت و دەستپێشخەری کرد لە وەبەرهێنان لە “پرۆژەی مارشاڵ” و نزیکەی  ١٣ ملیارد دۆلاری لە ساڵی ١٩٤٧ تەرخان کرد بۆ دووبارە بونیادنان و بووژانەوەی ئەوروپا، کە دواجار پاش چەند ساڵێ سەدان ملیار سوودی بۆ ئەمریکا گەڕاندەوە و توانی ئەمریکا لە ئاسەواری قۆناغی سستی ئابوری مەزنی سییەکانی سەدەی ڕابووردوو دەرباز بکات، ئێستا دەتوانێت هەمان پرۆژە لە ڕۆژهەڵاتی ناڤین دووبارە بکاتەوە و جارێکی تر ئابوری ئەو وڵاتە  ببووژێنێتەوە و لە سستی بە هۆکاری کۆڤید ١٩ ڕزگار بکات. ئێمە پێمان وایە بە دووبارە هەڵبژاردنەوەی ترامپ، کە پاشخانێکی ئابوری و بازرگانی هەیە، ئەم پرۆژەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چاوهەڵدەهێنێت و دۆڵار وەکو دراوێکی بێ ڕکابەر و سەرەکی بۆ بەکارهێنان دووبارە بە‌یز دەبێت.

ئەمریکا لە پاش جەنگی جیهانی دووەم توانی لە ڕێگەی پرۆژەی مارشاڵ و بەڵگەنامەی دامەزراندنی پەیمانی ناتۆ و ڕێکەوتننامەی ماستریخت و گلۆبالیزەیشنی سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی ڕابووردوو و بە ئەمریکاکردنی ئەوروپا هەژموونی خۆی زیاد بکات و دەست بەسەر نیوەی سامانی جیهان بگرێت.

بلیمەتی سیاسەتی دەرەوە ئەمریکا، هێنری کیسنجر، لە بەشی دووەمی کتێبەکەی “ئایا ئەمریکا پێویستی بە سیاسەتی دەرەوە هەیە؟”، کە لە ساڵی ٢٠٠٢ بڵاوبۆتەوە، لە ژێر ناونیشانی “ئەمریکا و ئەوروپا و وەرچەرخانی پەیوەندیەکانی ئەتڵەسی” دەڵێت: “لادان لە پەیوەندیەکانی ئەتڵەسی بە هۆکاری سیاسەتی تایبەتی تاکە سەرکردەکان ڕوونادات، بەڵام ئەو سیاسەتانە ڕەنگدانەوەی چوار گۆڕانکاری بنەڕەتین لە سیاسەتە باوەکان:

یەکەم، هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت، دووەم یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا، سێیەم ئەو ئاراستەیەی، کە گەشە دەکات لە مامەڵەکردن لەگەڵ سیاسەتی دەرەوە وەکو ئامرازێك بۆ سیاسەتی ناوخۆ و چوارەم شکۆفەکردنی شوناسی ئەروپایی”.

ئێمە پێمان وایە ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سیاسەتێکی دەرەوە پەیڕەو دەکات، کە دیاردە سەرەکیەکانی بریتیە لە سیاسەت و بەرژەوەندی دەسەڵاتی ناوخۆ و ناوەندەکانی هەژموون دەسەڵاتی فیعلی، کە پێورەیان بڕینی سنوور و جوگرافیای ئۆقیانووس و کیشوەرکانە و پێش ئەوەش بە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەی ئەمریکای فرەڕەنگ تێدەپەڕێت، ئەگەر چی بە ویستی ئەوانیش نەبێت.

لە پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکانی ئەمریکا لە قۆناغی پاش ترامپ، ئەگەر جۆ بایدنی ڕکابەر سەرکەوتنی بەدەستهێنا، ئەوا هەوڵ دەدرێت بۆ گەڕانەوەی سەعات ژمێر بۆ دواوە. بایدن مەبەستیە “کۆنفرانسێکی جیهانی بۆ دیموکراتی” ڕێکبخات، بەمەبەستی گەڕانەوەی سەرکردایەتیکردنی جیهان لە رێگەی ئەمریکا، دیارە ئەمەش بە کەمپەینی بەهێزکردنی مافی مرۆڤ و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و ستەمگەری دەڕازێنرێتەوە.

جۆ بایدن، کە بەپێی بەرنامەی کاری باوەڕی ماڵتی لاتیرالیزم هەیە لە بواری سیاسەتی دەرەوە، بەڵێن دەدات، هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەو وڵاتانە درووست بکات، کە دیموکراتیخوازن. بایدن پێی وایە ئالنگاریەکان تەنها لە ڕێگەی کارکردن لەگەڵ هاوبەشەکان و هاوپەیمانان دەکرێت بۆ چارەسەرکردنی ئالنگاریەکان، بۆیە بیرۆکەی “ئەمریکا لە پێش هەموو شتێك” لە دیدگای ئەوەوە بە هەڵە دادەنرێت و دەبێتە مایەی دابڕانی ئەمریکا و لەدەستدانی بەرژەوەندیەکانی.

هەروەها بایدن لە سیاسەتی دەرەوە بەڵێن دەدات، کە بگەڕێتەوە بۆ پەیماننامە و ڕێکەوتننامەکانی، کە ئەمریکا لە سایەی حکومەتی ترامپ پاشەکشەی لێکردووە، لەوانە ڕێکەوتننامەی پاریس بۆ کەش و هەوا و ڕێکەوتننامەی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران و پاڵپشتیکردنی ناتۆ بۆ هاوکاریکردنی هەر ئەندامێ، کە ڕووبەڕووی هێرش دەبێت.

بەڵام ئەو کرانەوەیەی ئەمریکا لەسەردەمی باراك ئۆباما بەرامبەر بە کێشەی وڵاتان، بە تایبەتی لە دۆسیەی ئێران، بە پێی تاقیکردنەوە شکستی هێنا.

ئێمە پێمان وایە سیاسەتی ئەمریکا ڕێگە نادات، تەنانەت ئەگەر تا ئەوپەڕی کرانەوە و لێبوردەییش بڕوات، ئێران ببێت بە دەوڵەتی نەتەوە و بکرێت بە پایتەختی نەتەوەی شیعە لە ناوچەکە.

لەوانەیە دەرفەتی ئەوە بە ئێران پێ بدرێت، ببێت بە دەوڵەتێك لە چوارچێوەی هێزە هەرێمیەکانی تر و وەکو هاوسەنگ بەکار بهێنرێت لە ناوچەکە لە پێناو خزمەتکردنی ئامانجەکانی ئەمریکا، وەکو چۆن لە سەردەمی پێش شۆڕشی ئیران بوو.

پێویستە ئێران لە ڕوانگەی عەقڵی ستراتیژی ئەمریکا بگەڕێتەوە ناو سنووری خۆی وەکو دەوڵەتێك دوور لە درووشمی شۆڕشگێڕی و نێونەتەوەیی.

سەبارەت بە دۆسیەی چین، بەربژێری دیموکراتەکان بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا مامەڵەیەکەی نەرمتر لەگەڵ چین دەکات بۆ دەستەبەرکردنی هاوپەیمانێتی و گەیشتن بە ڕێکەوتن لەسەر بۆچوونەکان و گەڕانەوە بۆ ڕێکەوتننامەی بازرگانی دەوڵەتەکانی ئۆقیانوسی ئارام، کە لە سەردەمی ئۆباما گفتوگۆی لەسەر کرا و ترامپ ڕەتی کردەوە.

بەڵام حکومەتی ترامپ دەوڵەتی چین بە ڕکابەری ستراتیژ دەبینێت و پێی وایە پەکین لە کاروباری نێودەوڵەتی مەبەستێکی خراپی هەیە و سیخوڕی ئەلیکترۆنی دەکات و دیبلۆماسیەتی قەرزپێدان بە وڵاتانی جیهانی سێیەم بەکاردەهێنێت و هۆکاربووە بە ڕێگەدان بۆ بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە جیهاندا.

حکومەتی ترامپ چالاکی خۆی لە دەریای باشووری چین چرکردەوە و بەرامبەر بە چین وەستا تاوەکو چین دووڕگەی دەستکرد درووست نەکات بۆ بەهێزکردنی کۆنترۆڵکردنی کەناڵە دەریاییە ستراتیژەکان. هەروەها ترامپ جەختی لە هاوپەیمانێتی لەگەڵ ژاپۆن و ئوسترالیا کرد بۆ پێکەوەکارکردن لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە و فراوانخوازی چین لە ناوجەکانی هەردوو ئۆقیانوسی هیندی و ئارام.

لە کۆتاییدا  چاوەڕوانیەکان لەسەر ئاستی پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان لە ئەمریکا بە ڕەچاوکردنی بەرژەوەندی باڵای ئەو دەوڵەتە، کە دەبێت لەسەرووی بەرژەوەندی تەسکی حزبی بێت، بریتین لەوەی حکومەتی  داهاتوو لە ئەمریکا هەوڵ بۆ درووستکرنی هاوسەنگی بدات لە سیاسەتی دەرەوەی نێوان سەرجەم هێزە ڕکابەرە جیاجیاکان، بەمەبەستی دەستەبەرکردنی سەقامگیری لەڕۆژهەڵاتی ناڤین و ڕۆژهەڵات و باشووری ئاسیا و ڕێگر بێت لە هەر هەوڵێك بۆ بوونی بەهەڕەشە لەسەر بەرژەوەندی ئەمریکا لەو ناوچانە.

هەروەها پێویستە هەوڵ بدات بۆ ڕێزگرتن لە هەژموونی ڕوسیا لەناو سنووری نەتەوەیی خۆی، تاوەکو جارێکی تر ڕوسیا نەبێت بە نموویەکی مەترسیداری وەکو یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو، بە واتای دەوڵەتی بێ سنوور. پێویستە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕۆڵی جیهانی خۆی بە زیادبوونی گرینگیدانی جەماوەر بە کێشە نێودەوڵەتیەکان گرێ بدات و بە گەلان و نەتەوە و فەرهەنگەکانی تر ئاشنا بێت.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

ئایا دەوڵەتی شکستخواردووی عێراق لەسەر دووڕیانە؟

د. سـامان سـۆرانی ئەزموونی حوکمڕانی عیراقی پاش ساڵی ٢٠٠٣ نزیکە لە ئەزموونی حوکمڕانی ئەڵمان…