ریفڕاندۆم چــییە..؟ جۆر و ئامانج و شێواز و لێكەوتەكانی چین..؟

114

رەجەب حاجی رەجەب
زۆرم خوێندەوە ئەو بابەت و نووسینانەی لە بارەی ریفراندۆم نووسراوە، جێگەی داخە كە نەمتوانی زۆرترینی ئەو نووسینانە بخوێنمەوە كە بە زمانەكانی بیانی نووسرا بوون و زمانەكانیانم نەدەزانی، بەڵام هەر رانەوەستام و بەردەوام بووم تا لە ئاكامدا توانیم بە شێوازێكی باش ( لە سوودەكانی ریفراندۆم تێبگەم)، لەرووە جیهانییەكەیەوە. هێشتا بەردەوامم و هەوڵ دەدەم خوێندنەوەی نووسینەكان كە لێی تێگەیشتبم پێشكەشی هەموو هاونیشتیمانیان و ئەو كەسانەش بكەم كە كورد نین، بەڵام دەتوانن زمانی شیرینی كوردی بخوێننەوە.

سوپاسی بێ پایانم بو ئەو بەڕێزانەی كە وەڵامی پرسیارەكانی منیان داوەتەوەو هاوكاربوون لەگەڵمدا تاكو بتوانم لە وشەكاندا هەڵە نەكەم لە كاتی وەرگێڕاندا .
هێژایان: دوای خوێـــندنەوەی كتێبەكانی ریفراندۆم توانیم سەركەوم و جۆرەكانی ریفراندۆم كۆبكەمەوە.
لە نووسینیÖyrənci səsi بە تەواوەتی گەیشتمە ئەو ئاكامە كە لە جیهان دا چوار جۆرە ریفڕاندۆم هەیە، بەم شێوەیەی وەرمگێڕاوەتە سەر زمانی كورد ، هاوكات پێشكەشە بە جەنابی رابەر و سەرۆك مسعود بارزانی و هەموو ئەو كوردە بەشەرەفانەی كە لە ریفراندۆمی (2017/09/25) بەرەو سندوقەكانی دەنگدان چووبوون .
دەستپێك:
ریفڕاندۆم : بە یەكێك لە سەردێرەكانی تێكگەیشتنی مافەكانی دەستكەوتی زانستی سیاسی لە ناو كردارێك لە كردارەكانی دیموكراسی و سیستەمی حكوومەتێكی هاووڵاتیان هەژمار دەكرێت.
وشەی ریفڕاندۆم( referendum ) لە دەماری ( To Refer) ـەوە هاتووە مانای ( گەڕانەوە بۆ دەنگی گشتی).
بەو مانایە شی دەكرێتەوە كە دەتوانن بۆ هەر داواكارییەكی گرنگ و گەورە لە وڵات كاری پێ بكەیت و ئەنجامی بدەیت، یان گەڕانەوەیەك بۆ مافەكانە، دەتواندرێت بابەتێكی دیاریكراو یان دەستنیشانكراو بدەیتە بەر دەستی گشت هاووڵاتیانی وڵات، رەنگە زۆرجار بەكارهێنانی ریفڕاندۆم لە دوای ئەنجامدانیدا، رۆڵی هەبێت لە سەر گۆڕینی دەستوور و یاسای ئەو وڵاتە.
بە دەستپێكردنی پرۆسەی ریفڕاندۆم و وەرگرتن و كۆكردنەوەی دەنگی هاونیشتیمانیان، ئاكامێكی یاسایی دەردەكەوێت، پێویستە ئەوكات دەسەڵات ئەنجامەكەی جێبەجێ بكات، تەنانەت ئەگەر یاساش تووشی كێشە ببێت، هەر دەبێ جێبەجێبكرێت، چونكە خواستی هاونیشتیمانیان بووە.
زۆرجار كە ریفڕاندۆم ئەنجام دەدرێت بۆ گۆڕینی دەسەڵاتەكانی ( جێبەجێكردن – یاسادانان – دادوەری) نەبووە، بەڵكو داواكاری میللەت بووە لە هەمبەر كێشەیەكی تری بەستراو بە رای زۆرینەی هاونیشتیمانیان، بۆ نموونە: لە ساڵی 2003 لە وڵاتی سوید حكوومەت ئامادە بوو كە پارەی خۆی لە (كرۆن)ـەوە بگۆڕێت بۆ ( یۆرۆ )، ئەوەیش نارەزایی لێ دروست بوو، ناچار بە ریفراندۆمێك كێشەكەیان چارەسەركرد، دەرئەنجامی ریفڕاندۆمەكەش ئەوەبوو كە پارەی سویدی لە ناو نەبەن و وەك خۆی بمێنیت.
ریفڕاندۆم لە مافی بنەڕەتی و زانستی و سیاسیدا بە چوار بەش دابەشكراوە:
۱. ریفڕاندۆمی مەشوەرەتی (كۆبوونەوە)
۲.ریفڕاندۆمی تەصویبی ( باوەڕپێكراوەیی)
۳. ریفڕاندۆمی اختیار (بژاردە)
٤.ریفڕاندۆمی گشتپرسی plebiscite

شیكردنەوەی ریفڕاندۆمی مەشوەرەتی
زۆرجار ئەنجامدان و وەرگرتنی دەنگەكانی ریفڕاندۆم بۆ جێبەجێكردن نەبووە، بەڵكو بۆ زانینی مەبەستی هاونیشتیمانیان بووە، كە دەوڵەت بزانێت و لە مەبەستی هاووڵاتیان تێبگات. لەم ریفڕاندۆمەدا حاكمەكان و دەسەڵاتدارانی وڵات لە ناوخۆیاندا كۆدەبنەوە لەسەر ئاكامی ریفڕاندۆمەكە، رێوشوێنێك لە سەر ئەو بابەتەی ناڕەزایی میللەتە بە سیستەمی یاسایی وڵات چارەسەر دەكەن، نەك بە خواستی میللەت.
بۆ نموونە :
لە ساڵی 1994 نۆێنەرایەتی یاسادانانی ویلایەتی ئورگون لە ئەمەریكا، بۆ یەكەمجار لە جیهاندا بە ئەنجامدانی ریفڕاندۆمێك لە كۆی100 دەنگدەر 52 دەنگ لە بەرانبەر 48 دەنگ یاسایەكی ویلایەتیان گوڕانكاری تێدا كرد. یاسایەكە ئەوە بوو( رێگە بدرێت بە دكتۆرەكان بۆ ئەو نەخۆشانەی كە داو و دەرمان چارەیان ناكات و نائومێد بووینە لە ژیانی ئەو نەخۆشە، كۆتایی بە ژیانیان بهێندرێت.
لە ئاكامدا ئەم یاسایە گەیشتە دیوانی دادوەری گشتی لەئەمەریكا و سكاڵایان لە سەر تۆمار كرا، دواتر هەمان ریفڕاندۆم لەو ویلایەتە بۆ جەماوەر دووبارە كرایەوەو لە ئاكامدا 60% خەڵكی ویلایەتەكە بە دەنگی (بەڵێ) دەنگیانداو یاساكە بە (مردنی بەسوود) پەسەند كراو تا ئێستایش كاری پێ دەكرێت، كە بەشێكی زۆری ولاتانی دیكەش هەمان یاسا بەكار دەهێنن.
شـیكردنەوەی ریفڕاندۆمی تەصویبی

لە كاتێكدا كە ئاكامی ریفڕاندۆم گەیشتە لوتكە، پێویستە حكوومەت یان دەسەڵات جێبەجێی بكات و بە گەیشتنە كۆتایی داواكارییەكانی میللەت هەژمار دەكرێت، كە پێی دەڵێن ریفڕاندۆمی تصویبی، بەواتای كۆدەنگی لە سەر ئەو سیستەمە بكرێت، رەنگە زۆرجار گۆڕانكاری لە یاسای وڵات، گوڕانكاری لە سیستەمی ئابووری وڵات، گۆڕانكاری لەسەر سیاسەتی وڵات بكرێت.
بۆ نموونە:
لە ساڵی 1969 ژەنەراڵ دوگل بۆ دەستكاریكردنی یاسای دەوڵەتی فەرەنسا دەستی بە ریفڕاندۆم كرد و گوتی: هەر كاتێك هاونیشتیمانیان لە ئاكامی ریفڕاندۆم بە (نەخێر) وەڵامیانداوە ئەو دەستلەكار كێشانەوەی خۆی پێشكەش دەكات، لە ئاكامی ریفڕاندۆمەكەدا زۆرینەی هاونیشتیمانیان بە نەخێر وەڵامیان دایەوەو ژەنەراڵا دوگل لە سەرۆكایەتی كۆماری فەرەنسا دەستی لەكار كێشایەوە.

شیكردنەوەی ریفڕاندۆمی اختیاری

ریفڕاندۆمی هەڵبژێردراو (اختیاری) واتا بۆ هاونیشتیمانیان لە سەر كاغەزی دەنگداندا چەند بژاردەیەك دادەنرێت و دەنگدەر دەتوانێت بۆ خۆی و بە بیرو باوەڕی خۆی دانەیەكی بژاردە بكات.
بۆ نموونە:
چۆنیەتی هەڵبژاردنی چارەنووسی وڵات (سەربەخۆیی تەواو – فیدرالیزم – مانەوە لەو چوارچێوەیەی تێیدا دەژیت). دەتوانرێت ریفڕاندۆمەكە جۆریی و بژاردە بێت، بەڵام لە هەمان كاتدا ئەدرێسی مشوەرەتی و یان تصویبیش تێكەڵیان بكەیت. ریفڕاندۆمی بژاردە بۆ گۆڕانكارییە كەمینەكان زۆرتر بەكار دێت، لە هەمان كاتدا دەتوانرێت بە گشتیش لە وڵاتدا ئەنجام بدرێت .

نموونەیەكی تر:
ریفڕاندۆم ئەنجام دەدرێت بۆ گۆڕینی سیستەمی پەروەردەش. سیستەمی پەروەردەیی لە ژاپۆن دوای كۆتایی هاتنی شەڕی دووەمی جیهانی، بە شێوەیەكی گشتی ژاپۆنییەكان سیستەمی تەواوی پەروەردەیان لە ریفڕاندۆمێك خستە دەنگدان و گۆڕانكارییەكی سەرەتاسەری تێدا ئەنجام درا. لە هەردوو سیستەمی (حكومی و ئەهلی). هاونیشتیمانیانی ژاپۆن لە ریفڕاندۆمەكەدا سێ حالەتی (سیستەمی فێربوونی مەرسومی و دوو جۆری تری سیستەمی فێركاری) كە لە ریفڕاندۆمەكەدا ئاماژەی پێدرابوو و لەلایەن شارەزایانی دەوڵەتدا پێشنیاز كرابوون، كەوتە دەنگداندان، لە ئاكامی ریفڕاندۆم وا دەركەوت كە بە تەواوی سیستەمی خوێندن لە ژاپۆن گۆڕانكاری بە خۆیەوە بینی. لە دوای ئەو گۆڕانكارییەی سیستەمی خۆێندن ئەو وڵاتە پێشكەوتنێكی یەكجار مەزنی بە خۆیەوە بینی و بگرە لە رووی ئابووری و پیشەسازیدا زیاتریش سوودیان لێ بینی، كە ئێستایش ژاپۆنییەكان شانازی بەو ریفڕاندۆمەیان دەكەن.

شیكردنەوەی ریفڕاندۆمی گشتپرسی (plebiscite)

هەندێجار گەڕانەوەو بەخۆداچوونەوە بۆ دەنگی میللەت یان دەنگە گشتییەكان، قازانجە بۆ ئامانج و بیركردنەوەی یاسایی حاكمەكانی وڵاتە لە هەمبەر كۆمەڵگادا(plebiscite) بە مانای گشتپرسی بۆ گۆڕینەوەی هێزی دەسەڵات، ئەم دەستەواژەیە لەفەرهەنگی سیاسی ( روم )ـەوە هاتووە Plebs واتا مرۆڤە ئاساییەكان .
بۆ نموونە:
لە ساڵی1802 كاتێك كە فەرەنسییەكان نیازیان هەبوو نازناوی كونسوڵ یان نوێنەری هەمیشەیی بە ناپلیۆن پۆناپەرت بدەن، سوودیان لە ریفڕاندۆمی plebiscite وەرگرت . لە ساڵی 1804 یشدا ویستیان بە نازناوی ئیمپراتوری پێ بدرێت، جارێكی تر سوودیان لە ریفڕاندۆمی plebiscite وەرگرتووە. هەروەها لە ساڵانی 1935 و 1955 كە بریاری گەڕانەوەی دەڤەری SAUR بۆ وڵاتی ئەڵمانیا درا، چونكە گەڕاندنەوەی ئەو دەڤەرە بۆ سەر ئەڵمانیا زۆر گرنگ بوو، سوودیان لە ریفڕاندۆمی plebiscite وەرگرت.

ئۆیرەنجی سیسی : Öyrənci səsi (كۆمەڵەی زانستی دیموكراتی ئازەربایجانی باشوور) بە زمانەكانی [Persian]-[Türke] – [Azerï]

نووسینی: ئۆیرەنجی سیسی
وەرگێڕان: رەجەب حاجی رەجەب

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

وەزیری پەروەردە: بەداخەوە هەندێ‌ جار ئەم پرسانە بۆ موزایەدە بەكار دەهێنرێت، دەیانەوێت موزایەدە بخەنە ناو كەرتی پەروەردە

خەبات: رۆشنا عەلی:- وەزیری پەروەردە لە میانەی كردنەوەی قوتابخانەی شاری مامۆستایانی بنەڕەتی…