خەبات‮: ‬ڕۆشنا عەلی:-
پەروەردە بە گشتی‮ ‬تاچەند جێگای‮ ‬بۆ پەروەردەی‮ ‬دەروونی‮ ‬كردۆتەوە؟ ئەگەر جێگایەك نییە بۆی‮ ‬چۆن دەروونزانی‮ ‬بئاخنینە ناو كۆی‮ ‬گشتی‮ ‬فەلسەفەو پڕۆسەی‮ ‬پەروەردەوە؟ بە چ میكانیزمێك و كێ دەیكات؟ ئەم زانستە چۆن بگاتە تاك و كێ بیگەیەنێت؟ كێن بەرو پیری‮ ‬دەچن ؟ ئایا ئەگەر لە قوتابخانەو باخچەكانەوە دەروون ئارامی‮ ‬بۆ قوتابی‮ ‬دروست نەكرێت لەكوێ ولەچ قۆناغێك دەگاتە دەروون ئارامی‮ ‬؟ ئایا پڕۆسەی‮ ‬پەروەردە ئەوەنەی‮ ‬كاریگەری‮ ‬خراپی‮ ‬هەیە لەسەر دەروونی‮ ‬قوتابی‮ ‬ئەوەنە دەروون ئارامی‮ ‬بۆ دابینكردووە؟ بە تایبەتی‮ ‬لە قۆناغەكانی‮ ‬ئامادەیی‮ ‬؟ ئەمانەو چەندین پرسیاری‮ ‬تر لە كۆنفڕانسێكی‮ ‬زانكۆی‮ ‬صەڵاحەدین لەبارەی‮ ‬پەروەردەی‮ ‬دەروونی‮ ‬كەبەبەشداری‮ ‬17وڵات ئەنجامیدا پرسیاری‮ ‬ئێمە بوون لە هەندێك شارەزایانی‮ ‬ئامادەبووی‮ ‬كۆنفڕانسەكە‮.

شوێنگەیەك بۆ كۆكردنەوەی‮ ‬ئەكادیمستان
یەكەمین كۆنفڕانسی‮ ‬نێو دەوڵەتی‮ ‬هاوبەش بۆ زانستە دەرونییەكان ئامانج لێی‮ ‬چییەو دەیەوێت چی‮ ‬بخاتە سەر خەمانی‮ ‬زانستی‮ ‬دەروونی‮ ‬لە كوردستان؟ بۆ وەڵامی‮ ‬ئەم پرسیارە د‮. ‬دیار جەباری‮ ‬ئاماژەی‮ ‬بەوەدا كە ئامانجی‮ ‬ئەم كۆنفڕانسە ئەوەیە ئاسایشێكی‮ ‬دەروونی‮ ‬لای‮ ‬هەموو تاكێكی‮ ‬كورد و عێراقی‮ ‬دروستبكات ئەو لەمبارەیەوە وتی‮ ” ‬كۆنفڕانسەكە زیاتر لەسەر پەروەردەی‮ ‬دەرونییە وەك دەزانین بارودۆخێكی‮ ‬خراپ‮ ‬دروستبووە دوای‮ ‬شەڕی‮ ‬داعش كەبۆیە كۆنفڕانسەكە ئامانجێتی‮ ‬ئارامییەكی‮ ‬دەروونی‮ ‬ئاسایشیكی‮ ‬دەروونی‮ ‬لای‮ ‬هەموو تاكێكی‮ ‬كورد و عێراقی‮ ‬دروستبكات بۆیە لە كۆنفڕانسەكە زیاتر لە‮ ‬17 وڵات بەشداری‮ ‬كردووە جگە لە هەموو سەرۆك زانكۆكانی‮ ‬عێراق تێیدا بەشداربوون ئێمە وەك‮ ‬ڕایەڵەیەكی‮ ‬پەیوەندی‮ ‬لە نێوان زانكۆكانی‮ ‬عێراق و عەرەبییەكان و بیانییەكانیش دروستبكەین‮ ‬لەكۆلێژی‮ ‬پەروەردە كە دەبێتە شوێنگەیەك بۆ كۆبوونەوەی‮ ‬ئەو هەموو توێژەرە ئەكادیمستانەی‮ ‬كەلە وڵاتان هاتوون‮.‬
‮ ‬دەربارەی‮ ‬ئەوەشی‮ ‬كە ئایا ئەم كۆنفڕانسە چی‮ ‬دەخاتە سەر پەروەردەی‮ ‬ئێمە لە ئەنجامدا د‮. ‬دیار وتی‮ : ‬لەكۆتاییدا كۆنفڕانسەكە كۆمەڵێك‮ ‬ڕاسپاردەی‮ ‬دەبێت دڵنیایی‮ ‬لەوە دەكرێتەوە كە بەهەماهەنگی‮ ‬زیاتر بكرێت لە بواری‮ ‬پەروەردەو فێركردندا بێگومان كۆمەڵێك‮ ‬ڕاسپاردەی‮ ‬باش دەبێت بۆ بواری‮ ‬پەروەردەو فێركردن و خوێندنی‮ ‬باڵا‮. ‬

توێژینەوەكان
دەربارەی‮ ‬ئەوەشی‮ ‬كە ئایا ئەم توێژینەوانە تاچەند نوێن بۆ زانستی‮ ‬دەروونی‮ ‬و ئەتوانێت چۆن كاریگەری‮ ‬لەسەر پەروەردەی‮ ‬كۆمەڵگاو سیستەمی‮ ‬پەروەردە‮ ‬دروستبكات‮ ‬،‮ ‬د‮. ‬وەلید بابان بەڕێوەبەری‮ ‬یەكەمین كۆنفڕانسی‮ ‬زانستی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬بۆ زانستی‮ ‬پەروەردەی‮ ‬دەروونی‮ ‬لە زانكۆی‮ ‬صەڵاحەدین لەم بارەیەوە وتی‮: ‬پاش ئەوەی‮ ‬بەرپرسیارێتی‮ ‬بەڕێوەبەرایەتی‮ ‬ئەم كۆنفڕانسەمان گرتە ئەستۆ‮ ‬147 توێژینەوە پێشكەشی‮ ‬كۆنفڕانس كراون كە‮ ‬ڕۆژانی‮ ‬ئەنجامدانی‮ ‬كۆنفڕانسەكە تەنها دوو‮ ‬ڕۆژە ناچار بووین ژمارەیەكی‮ ‬كەمتر هەڵبژێرین كەسانی‮ ‬ئەكادیمین و ئەوانەن كەلە سەنتەرە ئەكادیمییەكانن،‮ ‬ئەو گرفتانەی‮ ‬باس دەكرێن دابەش بۆتە سەر چوار تەوەری‮ ‬سەرەكی‮ ‬لەپێش هەموویانەوە ئەو ململانێیەی‮ ‬كە هەیە و بۆتە هۆكارێك بۆ دەركەوتنی‮ ‬بیری‮ ‬توندڕەوی‮ ‬و بارگرانییەك بۆسەر تاك و كۆمەڵگە تەوەرێكی‮ ‬تری‮ ‬باسكردنە لە پەروەردە و فێركردن وە گەیاندنی‮ ‬بیری‮ ‬دروست لای‮ ‬تاك كەلە پەروەردەوە دەست پێدەكات‮.‬

ئایا گرفتی‮ ‬ئێمە لە لایەنی‮ ‬دەروونی‮ ‬بەتایبەتی‮ ‬لە بواری‮ ‬پەروەردە ئەم جۆرە كۆنفڕانسانە دەتوانێت لایەنێكی‮ ‬ئەو كەلێنە پڕبكاتەوە و چارەسەری‮ ‬پێبێت ؟ بەڵێ لایەنە دەرونییەكە بەشی‮ ‬یەكەم و تەوەری‮ ‬سەرەكییە لەم بوارە كە دوو تەوەرن وەك سەقامگیری‮ ‬دەروونی‮ ‬و ئاشتەوایی‮ ‬دواتر لەلایەنی‮ ‬پەروەردەیی‮ ‬جەخت دەكاتە سەر دواكەوتنی‮ ‬فێركردن و پەروەردەی‮ ‬تاك‮. ‬
دەربارەی‮ ‬ئەوەشی‮ ‬كە ئایا بانگهێشتكردنەكە تەنها لەبواری‮ ‬توێژینەوەیە لەو بارەیەوە هیچ هاوكارییەكی‮ ‬ڕاستەوخۆی‮ ‬هەرێم ناكرێت لەلایەن ئەو سەنتەر و‮ ‬ڕێكخراوانەی‮ ‬لێرە بانگهێشكراون ؟ لەمبارەیەوە پڕۆفیسۆر د‮. ‬سەعید عومەر ئیبراهیم‮ ‬ڕاگری‮ ‬كۆلێژی‮ ‬پەروەردە سەرۆكی‮ ‬لیژنەی‮ ‬ڕێكخستنی‮ ‬كۆنفڕانس بۆ خەبات وتی‮ : ‬كە بیرمان لە‮ ‬ڕێكخستنی‮ ‬ئەم كۆنفڕانسە كردەوە لەگەڵ ئەو سەنتەرە كە سەنتەرێكی‮ ‬توێژینەوەی‮ ‬كۆمەڵایەتییە لە لەندەن كە تایبەتمەندە بە ئیرهاب و پەروەردە و دەروون كەلەو بوارانە چەندین كۆنفڕانسی‮ ‬ئەنجامداوە بە پێویستمان زانی‮ ‬ئەم كۆنفڕانسە ئەنجامبدەین لەسەر ئاستی‮ ‬پەروەردەو كۆمەڵگا‮ ‬یەكێك لە تەوەرەكانی‮ ‬لەسەر فكری‮ ‬ئیرهاب و پەڕگیرییە و چۆن نەهێلین خەڵك بەرەو توندو تیژی‮ ‬بڕوا وە‮ ‬یەكێكی‮ ‬تر لەو تەوەرانە ئەوەیە كە چۆن لە مناڵییەوە دەروونی‮ ‬مناڵ بپارێزین تا نەگاتە ئەو قۆناغەی‮ ‬توشی‮ ‬لادانێكی‮ ‬گەورە بێت راسپاردەكانی‮ ‬پەیوەندیدارە بە زۆریك لەوەزارەتەكان وەك وەزارەتی‮ ‬پەروەردە ئەوقاف كاروباری‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬بەڵام ئەوان تەنها بۆ ئەم بوارە بانگهێشت كراون و هاوكاری‮ ‬ڕاستەوخۆناكەن تەنها لەو بوارە كاردەكەن‮.‬

قۆناغی‮ ‬بنەڕەتی‮ ‬
دەربارەی‮ ‬ئەوەشی‮ ‬كە ئایا تاچەند بیر لە پەروەردە كراوەتەوە بە تایبەتی‮ ‬قۆناغی‮ ‬بنەڕەتی‮ ‬و تاچەند دەروون ئارامی‮ ‬لەم قۆناغەدا هەیە بەپێی‮ ‬ئەو قۆناغەی‮ ‬كە منداڵ پێیدا تێپەڕ‮ ‬دەبێت د‮. ‬كازم ئەحمەد زرار مامۆستای‮ ‬زانكۆی‮ ‬صەڵاحەدین پسپۆڕی‮ ‬كەسایەتی‮ ‬تەندروستی‮ ‬دەروونی‮ ‬وتی‮: ‬گومانی‮ ‬تێدا نییە كاتێك تۆ لە ناو ژینگەیەك دا دەژیت نەك هەر لە ناو خۆ بەڵكو لەهەر چوار دەورتەوە بەردەوام لە كێشەو ئاژاوەو بوونی‮ ‬چەندین‮ ‬ڕووداوی‮ ‬لەناكاو هەر لەسەردەمی‮ ‬ڕژێمی‮ ‬بەعسەوە تا دوای‮ ‬ڕووخانی‮ ‬و دوای‮ ‬هاتنی‮ ‬داعش بۆیە ئێمە كارتێكراوین و وابەستەیەن لەو بارە دەروونییەی‮ ‬ناوچەكە تیایدا دەژی‮ ‬لەپڕ‮ ‬دەوترێ ئێران و ئەمریكا كێشەیان هەیە‮ ‬یەكەم كەس كە دەروونی‮ ‬تێك ئەچێ میلەتەكەی‮ ‬ئێمەیە‮ ‬،‮ ‬چونكە پێشتر كارەساتی‮ ‬بینیوە كە ئەمانە شتە سادەكانن منداڵێك كە‮ ‬یەكەم جار لە سكی‮ ‬دایكیایەتی‮ ‬باری‮ ‬دەروونی‮ ‬ناجێگیرە و موعاناتی‮ ‬هەیە تا دێتە سەر دنیا و دەگاتە باخچەو قوتابخانە و زانكۆ لەوانەیە بە سەدان سەدەماتی‮ ‬نەفسیدا تێپەڕێت كە مناڵێكی‮ ‬تر لە وڵاتێكی‮ ‬تر پیایدا تێپەڕنابێت تۆ كەسایەتییەكی‮ ‬نادروستم بۆ دروست ئەكەی‮ ‬لەهەمانكاتدا ئەگەر هۆشیاری‮ ‬دەروونی‮ ‬نەبێت و كۆڕو كۆنفڕانس نەبەستی‮ ‬تۆ چۆن ئەتوانی‮ ‬ئەو ژینگەیەو ئەو منداڵانە دەرباز بكەی؟ هەتا ئێستاش لە قوتابخانەكانی‮ ‬ئێمە هەرچەند وەزارەتی‮ ‬پەروەردەش كاری‮ ‬لەسەر كردووە بەڵام تا ئێستاش قوتابخانەكان زۆربەبیان‮ ‬ڕێنمایكاری‮ ‬دەروونییان نییە لە گەورەترین بەڕێوەبەرایەتی‮ ‬و دامەزراوە كەڕۆژانە‮ ‬200 -300 كەس سەردانی‮ ‬دەكات‮ ‬ڕێنمایكارێكی‮ ‬دەروونییان نییە كە ئەو پاڵە پەستۆ دەروونییەیان لەسەر كەمبكاتەوە‮.‬

بەڵام لە زۆرێك لە قوتابخانەكاندا هەن و‮ ‬ڕۆڵی‮ ‬پێویستییان نیییە؟ لەبەر ئەوەی‮ ‬ئەو ئەكادیمستانەی‮ ‬لە قوتابخانەكان دانراون بەپێی‮ ‬پێویست نین دەرچووی‮ ‬كۆمەڵناسی‮ ‬ناونراوە توێژەری‮ ‬دەروونی‮ ‬دەرچووی‮ ‬جوغرافیا كاری‮ ‬دەروونی‮ ‬پێدراوە دەبێت جیابكرێنەوە توێژەری‮ ‬دەروونی‮ ‬جیاوازەو توێژەری‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬جیاوازە هەریەكەو دەبێت بە كاری‮ ‬خۆی‮ ‬هەستێت دایك و باوكێك كاتێك بڕیاریان دا مناڵێك بێننە سەر دونیا‮ ‬،‮ ‬بەڵام ئامادە باشییان نەبوو بۆ ئەوەی‮ ‬بە‮ ‬ڕۆڵی‮ ‬دایك و باوكایەتی‮ ‬هەڵبسن ئەو منداڵە وێران دەبێت لە هەر پۆلێكی‮ ‬قوتابخانە‮ ‬40 منداڵ دانراوە‮ ‬ڕێنمایكار نییەو‮ ‬یان بەپێی‮ ‬پسپۆڕی‮ ‬خۆی‮ ‬نییە‮.

‬وەك مامۆستایەكی‮ ‬زانكۆ ئاستی‮ ‬پەروەردەی‮ ‬دەروونی‮ ‬لە ئێستادا بە هەموو خراپییەكانی‮ ‬چۆن ئەبینی‮ ‬بەبەراورد بە ساڵانی‮ ‬پێشتر ؟ من دەتوانم بڵێم لە ئاستی‮ ‬خوار مامناوەندە؟‮ ‬كەواتە چی‮ ‬بكرێت ؟ دەبێت لە‮ ‬یاسای‮ ‬وڵات ئەوە جێگیر بكرێت لە هەموو دام و دەزگاكانی‮ ‬میری‮ ‬فەرمی‮ ‬و نافەرمی‮ ‬پێویستە گرنگی‮ ‬بەلایەنی‮ ‬دەروونی‮ ‬بدرێت چ لە دامەزراندنی‮ ‬كەسایەتی‮ ‬كە هەڵبستێ بە‮ ‬ڕۆڵی‮ ‬ڕاوێژكاری‮ ‬دەروونی‮ ‬لێهاتوو لە سادەترین دام و دەزگای‮ ‬میری‮ ‬تا گەورەترینییان لەدەرەوەی‮ ‬دام و دەزگاكانیش‮ ‬،‮ ‬لە خێزانەوە دووەم بەهەند وەرگرتنی‮ ‬كۆمەڵیك شت ئێمە لە راگەیاندنەكان هاوار دەكەین ئەوانەی‮ ‬كە بڕیاردەری‮ ‬وڵاتن پێویستە خەڵك وشیار بكرێتەوە كە سەردانیكردنی‮ ‬دكتۆری‮ ‬دەروونی‮ ‬بەمانای‮ ‬ناتەواوی‮ ‬تۆ نییە‮ ‬،‮ ‬بەڵكو خەڵك لە كێشەدایە ئێمە دەبێت جیاوازی‮ ‬بكەین لە نێوان كێشەی‮ ‬دەروونی‮ ‬و نەخۆشی‮ ‬دەروونی‮ ‬هەموومان كێشەی‮ ‬دوەروونیمان هەیە دەبێت خەڵك تێبگات و سەردانی‮ ‬ڕێنمایكاری‮ ‬دەروونی‮ ‬بكات واتە تۆ لە وڵاتێكا بژی‮ ‬بەردەوام سەدەماتی‮ ‬دەروونیت هەبێت و كەسێك نەبێت چارەسەر بكات و‮ ‬ڕۆژانە بەسەدان كەس ئاوارە دەبێت لەژینگەكەی‮ ‬تۆ تێكەڵاو بووە نەباری‮ ‬دەروونی‮ ‬ئەو جێگیرە نەباری‮ ‬دەروونی‮ ‬تۆ‮ ‬یان لەوڵاتێك كە لە ناوەڕاستی‮ ‬سەیركردنی‮ ‬فلمێك كە مناڵەكەت تەماشای‮ ‬دەكا كارەباكەی‮ ‬ئەبڕێت،‮ ‬ئەو منداڵە هەڵدەچێت رق دروست دەبێت ئەگەر شتێیەك نەبێت هادیئی‮ ‬بكاتەوەو تێی‮ ‬بگەیەنێت كە خەتاكە لە ئێمەو تۆ نییە ژینگەكەت وایە بۆ ئێمە لە خوارئاستی‮ ‬مامناوەنداین‮ ‬،‮ ‬وشیاری‮ ‬فكری‮ ‬لەڕووی‮ ‬وشیاری‮ ‬دەروونییەوە لە پەروەردەو خێزانیشا هەمان شتە چونكە پەروەردە‮ ‬ڕەنگدانەوەی‮ ‬خێزانەو خێزانیش‮ ‬ڕەنگدانەوەی‮ ‬پەروەردەكەمانە تۆ منداڵێكی‮ ‬دروست پەروەردە مەكە ئەو منداڵە فڕێ دەدەیتە باخچەیەك‮ ‬یان قوتابخانەیەك ئەو‮ ‬ڕەوزەو قوتابخانەیەت بۆ تێك دەدات تەنها باس لە مامۆستا ناكەم لە پەروەردە بەڵكو‮ ‬،‮ ‬بۆ تەندروستی‮ ‬و سلكەكانی‮ ‬تریش هەمان شتە تا ئێستا زۆرێك لە دكتۆرەكانی‮ ‬ئێمە فێری‮ ‬تەندروستی‮ ‬دەروونی‮ ‬نەبوون كاتێك تۆ نەخۆشێك هەیە توشی‮ ‬نەخۆشییەك هاتووە ناكرێت بە سەدمە‮ ‬ڕاستەو خۆ پێی‮ ‬بڵێت تۆ فڵانە نەخۆشیت هەیە‮ ‬و‮ ‬ڕەنگە بمری،‮ ‬بەڵام لەوڵاتان خودی‮ ‬دكتۆر دەست دەگرێت قسەت بۆ دەكات كە تۆ زۆر ساغی‮ ‬ئەگەر واش بێت دكتۆر ئەوەندە دڵنیای‮ ‬دەرونیت ئەداتێ و قسەت بۆ ئەكات وا هەست دەكەی‮ ‬كە نەخۆشییەكی‮ ‬سادەت هەیە‮ ‬،‮ ‬لە كاتێكدا هەمووان كۆرسی‮ ‬دەروونی‮ ‬دەخوێنن پزیشكمان هەیە تەنها لەڕووی‮ ‬مادییەوە سەیری‮ ‬كارەكەی‮ ‬ئەكات‮ ‬ڕۆژانە‮ ‬40 نەخۆش دەبینێت لەكاتێكدا فیتەرێك ناتوانێت لە چوار سەیارە زیاتر ببینێت‮ ‬ڕۆژانە بۆیە ئێمە پێویستمان بە شۆڕشێك هەیە لەو بوارە بەتایبەتی‮ ‬لە مەسەلەی‮ ‬تەندروستی‮ ‬دەروونی‮ ‬كەلە وڵاتەكەمان جێگیر بكرێت‮. ‬

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابه‌تی تر

شێوەکار رێژنە حەمید: هونەر لە کۆمەڵگایەکی داخراوی وەک کۆمەڵگای کوردی قورسە

خەبات: پەریهان عومەر:- شێوەکار رێژنە حەمید مستەفا لە دایکبووی ساڵی 1984 لە قەزای رانیە، دە…