2018-04-14

كیفاح مەحمود كەریم

یەكێ لە فەرموودەكانی‮ ‬پێغەمبەر‮ (‬د.خ‮) ‬سەرەڕای‮ ‬روونی‮ ‬وشەكانی،‮ ‬زانایان را و لێكدانەوەی‮ ‬جیاوازییان لەسەر واتاكەی‮ ‬هەیە،‮ ‬ئەو فەرموودەیە كە تیایدا هاتووە‮ (‬چۆن بن،‮ ‬فەرمانڕەواكانیشتان هەر وا دەبن‮)‬،‮ ‬بە چاوپۆشین لە پۆلینكردنی‮ ‬زانایان لە بارەی‮ ‬بەهێزیی‮ ‬و بێهێزی‮ ‬ئەو فەرموودەیە،‮ ‬كە دراوەتە پاڵ پێغەمبەر،‮ ‬بەڵام زۆر‮ ‬واتا بەخشە‮ ‬بە وردی‮ ‬بارودۆخی‮ ‬گەل و حكوومەت و سەركردەكانی‮ ‬ناوچەكەمان دەردەبڕێت،‮ ‬رێك لەگەڵ ئەو رەوش و بارودۆخە دەگونجێت كە بەسەر وڵاتان و گەڵانی‮ ‬ناوچەكەدا هاتووە،‮ ‬هەروەها پوختەی‮ ‬كڕۆكی‮ ‬رۆشنبیری‮ ‬و رەفتارە كەڵەكەبوو و هەڵسوكەوتی‮ ‬حكوومەتەكانی‮ ‬ناوچەكە جا فەرمانڕەوایەكەیان سەرۆكایەتی‮ ‬یا پادشایی‮ ‬بێت،‮ ‬دەردەبڕێت‮.

‬واتای‮ ‬فەرموودەكە روونە فەرمانڕەوا و ئەمیرەكان لە هەمان توخمی‮ ‬رەعیەتەكەیانن،‮ ‬ئەگەر گەل باش بن ئەوانیش باش دەبن،‮ ‬ئەگەر بۆگەن و خراپ بن ئەوا ئەوانیش خراب دەبن،‮ ‬كەواتا ئەوان لە چ دۆخێكدا بن،‮ ‬فەرمانڕەواكانیشیان بە هەمان شێوەی‮ ‬ئەوان دەبێت‮.‬

جێی‮ ‬خۆیەتی‮ ‬لێرەدا ئاماژە بە دەستەواژەیەكی‮ ‬باوی‮ ‬عێراقیش بكەین‮ (‬گەر ماڵ لە ماخۆی‮ ‬نەچێت حەڕامە‮. ‬یان نەنگییە بۆ ئەو شتەی‮ ‬لە رەچەڵەكی‮ ‬خۆی‮ ‬نەچێت‮) ‬كە ئەمەش هەمان واتای‮ ‬هەیە بەوردی‮ ‬پێناسەی‮ ‬رەوش و رەفتاری‮ ‬دەست و پێوەندە عێراقییەكان پێش سەركردەكانیان دەكات‮!‬

دیكاتۆریەت لە ئاكامی‮ ‬دابونەریت و رەفتار و كرداری‮ ‬ئەو هەزارەها هەزارە‮ ‬یا ملیۆنەها رەعیەتەیە بە جۆرەها شێواز و مۆدێل دروستبوو‮ ‬،‮ ‬هەر لە سەرۆكی‮ ‬هۆزەوە بگرە تا دەگاتە پادشای‮ ‬فریادڕەس و تاكە زەعیم و سەركردەی‮ ‬زەروورەت،‮ ‬تا كار گەیشتە ئەو ئەندازەی‮ ‬هەندێك پێی‮ ‬وا بێت كۆمەڵگا تووشی‮ ‬پەتایەكی‮ ‬كوشندە بووە و لە چاكبوونەوە هیوا بڕاو بێت،‮ ‬بەتایبەتیش رووخاندنی‮ ‬رژێمی‮ ‬پێشوو لەسەر دەستی‮ ‬وڵاتانی‮ ‬بیانی‮ ‬دەرفەتێكی‮ ‬باشی‮ ‬بۆ بونیاتنانەوەی‮ ‬وڵات لەسەر پێوەری‮ ‬نوێ پێ بەخشین و هەنگاوی‮ ‬یەكەمیشیمان لە قوتابخانەوە دەستپێبكات،‮ ‬بەڵام لە ئاكامی‮ ‬ئەو كەلتوورە سەقەتە كە سەدەها ساڵە كەڵەكەی‮ ‬سەر‮ ‬یەك بووە ناتوانرا سوودی‮ ‬لێ وەربگیرێت،‮ ‬رەنگە گۆڕینی‮ ‬ریشەی‮ ‬ئەو كەلتوورە بۆماوەییە كە لە هزر و مێشكیان ژەنگی‮ ‬گرتووە پێویستی‮ ‬بە سەدەها ساڵی‮ ‬دیكە بێت‮.‬

كەواتە ئێمە هەمیشە و بە بەردەوامی‮ ‬لۆمە و گازاندە لە رژێمە سیاسییە شێوازە جیاجیاكانمان دەكەین، بە دەگمەن،‮ ‬رووی‮ ‬گازاندە لەو كەسانە دەكەین‮ ‬كە ئەو جۆرە رژێمانەیان دروستكرد،‮ ‬گومانی‮ ‬تێدانییە وەنەبێت ئەوانە بەدەیەها‮ ‬یا سەدەها كەس بن،‮ ‬بەڵكو ملیۆنەها كەس بە درێژایی‮ ‬مێژووی‮ ‬هاوچەرخ بەشداریان لە دروستكردنی‮ ‬ئەو رژێمانە كرد،‮ ‬بەو پێیەش رژێمە سیاسییەكان رەنگدانەوەی‮ ‬ئەو كۆمەڵە كولتوور و دابونەریتی‮ ‬ئەو گەلانەیە كە لە چوارچێوەی‮ ‬یاسای‮ ‬خێمە و وشتر و پەلامارەكانی‮ ‬بیاباننیشەكان كە ئایین و ئەسپی‮ ‬تەراودەیان كردە ئامراز بۆ باڵادەستبوونیان،‮ ‬توێنرایەوە ئەم كارەشیان تەنیا لە دووتوێی‮ ‬غەریزەیی‮ ‬و دوور لە هەموو چەمكێكی‮ ‬شارستانی‮ ‬بە ئەنجام گەیاند،‮ ‬تەنیا نمایشكردنێكی‮ ‬رووكەشییانەی‮ ‬بێ ناوەڕۆكی‮ ‬لێدەرچێت هیچ گۆڕانكاری‮ ‬لە كردەوە و رەفتاریان نەهاتە دی، ئێمە هەر هەموومان بینیمان كۆمەڵگای‮ ‬رۆژهەڵات بە گشتی‮ ‬و عەرەبی‮ ‬و رۆژهەڵاتی‮ ‬ناوەڕاست بە تایبەتی‮ ‬بینی‮ ‬چۆن لە ئەندازە بەدەر بە سیمای‮ ‬ئەوروپا كاریگەر بوون،‮ ‬بێ ئەوەی‮ ‬بچنە قووڵایی‮ ‬شارستانییەتەكەیان،‮ ‬یا بەلای‮ ‬كەمەوە لە چۆنیەتی‮ ‬سەرەتای‮ ‬دروستبوونی‮ ‬ئەو سیمایە بكۆڵنەوە‮.‬

زۆربەی‮ ‬ئەزموونی‮ ‬دیموكراتییەت لە ناوچەكەمان بە تایبەتیش هەر سێ ئەزموونی‮ ‬كۆنی‮ ‬توركی‮ ‬و میسری‮ ‬و ئێرانی،‮ ‬تا رادەیەكیش لوبنانی‮ ‬عێراقی‮ ‬بە زیندوویی‮ ‬لە چاڵ نراو لە تەمموزی‮ ‬1958ز،‮ ‬لە دروستكردنی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬هاووڵاتی‮ ‬بوون لە نێوان دانیشتوانە پێكهاتە جیاوازەكانیان لەڕووی‮ ‬نەتەوایەتی‮ ‬و ئایینی‮ ‬و مەزهەبی‮ ‬سەركەوتوو نەبوون،‮ ‬سەرەڕای‮ ‬بەكارهێنانی‮ ‬ئەو هەموو ئیكسوارتە جوانكارییە رووكەشییانە لە لایەن ئەو وڵاتانەوە ملمڵانێكان لە نێوان پێكهاتەكانیان بە تایبەتیش لە نێوان نەتەوەكان و مەزهەبی‮ ‬شیعی‮ ‬و سوننی‮ ‬و موسلمان و ئایینەكانی‮ ‬دیكە هەر بەردەوامە‮. ‬ماوەی‮ ‬سەدەیەكە كۆمەڵكوژی‮ ‬و پاكتاوی‮ ‬نەژادی‮ ‬و كولتووری‮ ‬لە نێوان رەگەزە باوەكانی‮ ‬وەك‮ (‬كورد و ئەمازیغ‮ ‬و عەرەب و توركمان و نەتەوەكانی‮ ‬دیكەش‮) ‬هەر روودەدات‮.

‬ئەگەر چاوێك بە رەفتار و كرداری‮ ‬هەر خانەوادە و ئەندامەكانی‮ ‬لە هەر شارێك‮ ‬یا گوندێك بخشێنیتەوە،‮ ‬بە روونی‮ ‬جۆر و شێوازی‮ ‬ئەو پەروەردە و رەفتارەت بۆ دەردەكەوێت كە رژێمە سیاسییەكانییان دروستكردووە،‮ ‬كە خەسڵەتەكانی‮ ‬بریتییە لە پەرستنی‮ ‬تاك و رەتكردنەوەی‮ ‬رای‮ ‬جیاواز،‮ ‬لە گوێڕایەڵی‮ ‬كوێرانە بۆ باوك و دایك و مامۆستا و شێخی‮ ‬عەشیرەت و زانای‮ ‬ئایینی‮ ‬و ئیمامی‮ ‬مزگەتەكانەوە بگرە تا بە ئاستەكانی‮ ‬دیكەی‮ ‬ئیدارە بە شێوە جیاجیاكانییەوە دەگەیت،‮ ‬هیچ بوارێك بۆ رەخنەگرتن و گفتوگۆ و رەتكردنەوەی‮ ‬بیرۆكە و بۆچوونێك‮ ‬یا رازی‮ ‬بوون پێی‮ ‬بە جۆرەها بیانووی‮ ‬ئایینی‮ ‬كە دەگاتە ئاستی‮ ‬بەكافردانان و ئیلحاد و بڕیاردان لەسەر كوشتنی‮ ‬هەر تاكێك بە تاوانی‮ ‬وەستانەوە قسەی‮ ‬باوك‮ ‬یا فەرمانڕەوا‮ ‬یا دەرچوون لە بەها رەوشتییەكان،‮ ‬بەمجۆرە بێ ئەوەی‮ ‬هەستی‮ ‬پێبكەین تاكی‮ ‬كۆمەڵگا لە رووی‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬و پەروەردەییەوە رووخاوە،‮ ‬لەڕووی‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬و ئایینی‮ ‬و پەروەردەیی‮ ‬نەك هەر بە شمولییەت و دیكتاتۆرییەت رازییە و قبووڵییەتی،‮ ‬بەڵكو هەر ئەوەندە دەسەڵاتی‮ ‬بەسەر پێگەكانی‮ ‬هێزدا بشكێت،‮ ‬بە پەرۆشەوە هەوڵی‮ ‬دروستكردنی‮ ‬دكتاتۆرییەت دەدات،‮ ‬ئا بەمشێوەیە هەڵگرانی‮ ‬ئەم كلتوورە ئەمیبا ئاسا زاوزێ دەكەن و لە زۆربووندان ئەو كۆمەڵە رژێمەیان بەرهەم هانی،‮ ‬راستی‮ ‬فەرمووە ئەو كەسەی‮ ‬لە پێناسەكردنیان فەرموویەتی‮ (‬چۆن بن،‮ ‬فەرمانڕەواكانیشتان هەر وا دەبن‮).‬

تا بەدی‮ ‬هێنانی‮ ( ‬اإِنَّ‮ ‬الڵهَ‮ ‬لا‮ ‬یغَیرُ‮ ‬مَا بِقَوْمٍ‮ ‬حَتَّی‮ ‬یغَیرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ‮) ‬خوا بارودۆخی‮ ‬هیچ نەتەوە و گەلێك لە ناخۆشییەوە بۆ خۆشی،‮ ‬لە زەلیلیەوە بۆ سەرفرازی‮ ‬ناگۆڕێت‮ ‬،‮ ‬تا ئەو كاتەی‮ ‬خۆیان ئەو كەموكوڕییەی‮ ‬لە خودی‮ ‬خۆیاندایە نەگۆڕن،‮ ‬چەرخی‮ ‬دیكتاتۆریەتی‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬و ئایینی‮ ‬و هۆزگەرێتی‮ ‬پێش سیاسییەكان هەر بەردەوام دەبێت و هیوا و ئاواتەكانمان بەرەو ئاییندەیەكی‮ ‬سەرفراز و شكۆمەندانە تێك‮ ‬دەشكێنێت‮!.‬

و‮: ‬خالید گەردی

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌