2018-01-13

كیفاح مەحمود كەریم

چوونە نێو قووڵایی‮ ‬مێژوو بەقەد ئەوەی‮ ‬بە هێندێ زانیاری‮ ‬دروستمان دەگەیەنێت،‮ ‬لە هەمان كاتیشدا وێنەیەكی‮ ‬تاریكی‮ ‬رووداوەكانی‮ ‬بەلای‮ ‬كەمەوە سەدەیەك لە رابردوومان بۆ دەخاتەڕوو‮. ‬بۆ ئەوەی‮ ‬باری‮ ‬خوێنەر قورس نەكەم لێرەدا بەخێرایی‮ ‬ئاماژە بە هێندێ لاپەڕەكانی‮ ‬مێژووی‮ ‬ئەو ناوچەیە دەكەم‮. ‬كە ئێستاشی‮ ‬لەگەڵدابێت ناوچەكە لە هەڵچوون و تەقینەوەدایە ئەو بوركانانەی‮ ‬بەدرێژایی‮ ‬مێژووەكەی‮ ‬دروستكراون گڕی‮ ‬ئاگریان هەر لێ بەرز دەبێتەوە تەڕو وشكی‮ ‬ئەو نەتەوانەی‮ ‬لەو ناوچە نیشتەجێ بوونە،‮ ‬پەتای‮ ‬عەقیدەو ئایدیۆلۆجیای‮ ‬خێڵەكی‮ ‬و نەتەوەپەرستی‮ ‬كوشندە سەرانسەری‮ ‬ناوچەكەیانی‮ ‬تەنیوەو هەر هەموویان پێكەوە دەسووتێنێ‮.‬

هەروەك‮ ‬یەكێ لە دیبلۆماسییە ئەمریكییەكان لە كاتی‮ ‬واژوو كردنی‮ ‬رێككەوتننامەی‮ ‬لۆزان باسی‮ ‬لێوە دەكات گڕكانەكەی‮ ‬چەندین شەڕو كارەساتی‮ ‬ناسۆری‮ ‬لێكەوتەوە،‮ ‬بە ملیۆنەها مرۆڤی‮ ‬سەر بەتەواوی‮ ‬نەتەوەو نەژادو ئایین و مەزهەبەكانی‮ ‬ناوچەكە بوونە قوربانی،‮ ‬رەنگە ئەوەی‮ ‬لەسەدەی‮ ‬نۆزدەو سەرەتای‮ ‬سەدەی‮ ‬بیستەم بەسەر كوردو ئەرمەنەكان هێنران دەستپێكی‮ ‬كارەسات و مەینەتییەكان بێت،‮ ‬ئەمەش دووپاتی‮ ‬ئەو راستییە دەكاتەوە رەگەزپەرستەكان بە هەموو شێوازە نەتەوەیی‮ ‬و ئایینی‮ ‬و مەزهەبییەكانیانەوە سوورن لەسەر سەپاندنی‮ ‬دەسەڵاتێكی‮ ‬شمولی‮ ‬كوشندە،‮ ‬ئێستاشی‮ ‬لەگەڵدابێت بڵێسەی‮ ‬ئاگری‮ ‬بوركانی‮ ‬ناوچەكە بەتین هەڵدەستێت خامۆش نەبۆتەوە،‮ ‬ئا ئەوەتا داعش بە كردارە قێزەوەنە تایفییەكانی،‮ ‬تازەترین داهێنانیان لە نانەوەی‮ ‬كارەسات و مەینەتیی‮ ‬بەسەر عێراق و سووریا داهێنا‮. ‬

لە عێراق و كوردستاندا زیاتر لەسەد ساڵ زیاترە كوردستانیەكان لە پێناو دروستكردنی‮ ‬دەوڵەتێكی‮ ‬شارستانی‮ ‬دیموكراتی‮ ‬لەگەڵ هاوبەشە عەرەبەكان و نەتەوەكانی‮ ‬دیكەی‮ ‬ناوچەكە لە هەوڵی‮ ‬بەردەوام دان،‮ ‬دەوڵەتێك پشت بە بنەماكانی‮ ‬هاووڵاتی‮ ‬بوون و پاراستنی‮ ‬مافی‮ ‬پێكهاتە كۆمەڵایەتی‮ ‬و سیاسییەكان ببەستێت لە دوای‮ ‬رێككەوتننامەی‮ ‬سایكس بیكۆی‮ ‬بەدناو،‮ ‬لە‮ ‬یەكەم هەنگاویاندا كوردستانیان لە راپرسییەك لەژێر سەرپەرشتی‮ ‬كۆمەڵەی‮ ‬گەلانی‮ ‬ئەوكات لە چارەكی‮ ‬یەكەمی‮ ‬سەدەی‮ ‬رابردوو ناسنامەی‮ ‬عێراقییان بە ولایەتی‮ ‬موسل بەخشی،‮ ‬بەو هیوایەی‮ ‬هاوبەشەكانی‮ ‬دیكەیان لە مەملەكەتی‮ ‬عێراق‮ ‬ولایەتی‮ ‬بەغداو ولایەتی‮ ‬بەسرا‮ ‬ئەو بەڵێنانەی‮ ‬بە گەلی‮ ‬كوردیان دابوو لە دوای‮ ‬پێكهێنانی‮ ‬دەوڵەت و چەسپاندنی‮ ‬بنەمەكانی،‮ ‬جێبەجێ بكەن و مافە مرۆیی‮ ‬و كەلتووری‮ ‬و سیاسییەكانیان لە دەوڵەتە نوێیەكە پارێزراو بێت،‮ ‬بەڵام پاش تێپەربوونی‮ ‬هەشتا ساڵ حكوومەتە‮ ‬یەك لەدوایەكەكانی‮ ‬بەغدا نەك ئەو بەڵێنانەی‮ ‬بە كوردیان دابوو جێەبەجێیان نەكرد،‮ ‬بەڵكو هەڵمەتێكی‮ ‬سەربازی‮ ‬وێرانكاریان بۆ سەر گەلی‮ ‬كوردستان دەست پێكردو تیایدا جۆرەها چەكی‮ ‬خاپووركاری‮ ‬سووتێنەرو كیمیایی‮ ‬و ناپاڵم كە لە جیهاندا بەكارهێنانی‮ ‬قەدەغە كراوە بەكاریان هێنا،‮ ‬ئەمە جگە لە گرتنەبەری‮ ‬سیاسەتی‮ ‬سووتاندنی‮ ‬خاكەكەی‮ ‬و لە هەشتاكانی‮ ‬سەدەی‮ ‬بیستەمیش پرۆسەی‮ ‬بەدناوی‮ ‬ئەنفالیان لە‮ ‬یەك لەسەر سێی‮ ‬رووبەری‮ ‬خاكی‮ ‬كوردستان ئەنجام دا بەهۆیەوە چارەگە ملیۆنێك مرۆڤ كرانە قوربانی‮ ‬و پێنج هەزار گوندو لادێ بە رەزو باغ‮ ‬و كانیاوەكانییەوە وێران كران و زیاتر لە هەشت هەزار بارزانیان كوشت،‮ ‬لە حەفتاكانی‮ ‬هەمان سەدە بە سەدەها هەزار كوردی‮ ‬فەیلیان بێ سەروشوێن كردن و رەگەزنامەی‮ ‬عێراقییان لێ سەندنەوەو خانەوادەكانیشیان بەزۆر رەوانە ئێران كردن،‮ ‬لە شارە هاوسنوورەكانی‮ ‬كوردستان لەگەڵ عێراقی‮ ‬عەرەبی‮ ‬وەك كەركووك و شەنگاڵ و زەممارو مەندەلی‮ ‬و دەشتی‮ ‬نەینەواو شێخان و عەقرەو چەند ناوچەیەكی‮ ‬دیكە بە درێژایی‮ ‬نیوسەدە‮ ‬1958- 2014 سیاسەتی‮ ‬بەعەرەبكردن و گۆڕینی‮ ‬دیموگرافی‮ ‬پەیڕەو كرا‮. ‬لە كۆتایشدا لە‮ ‬حوزەیران و ئابی‮ ‬2014‮‬ نواندنی‮ ‬ئاسانكاری‮ ‬بۆ داگیركردنی‮ ‬چەند بەشێك لە كوردستانی‮ ‬عێراق لەلایەن رێكخراوی‮ ‬تیرۆریستی‮ ‬داعش و ئەنجامدانی‮ ‬قێزەوەنترین تاوان بەرامبەر ئێزدی‮ ‬و مەسیحییەكان لە شەنگال و دەشتی‮ ‬نەینەوا‮. ‬

بەڵام سەرەڕای‮ ‬ئەو كارەسات و نەهامەتیانە،‮ ‬كورد لە خەبات و كاركردن لە پێناو پێكهێنانی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬هاووڵاتی‮ ‬بوونی‮ ‬سەردەمیانەی‮ ‬دیموكراتی‮ ‬بەردەوامبوون،‮ ‬تا بە هاوبەشییەكی‮ ‬راستەقینە عێراقێكی‮ ‬یەكگرتوو بپارێزن دڵسۆزانە برینەكانی‮ ‬رابردوو چارەسەربكەن و قەرەبووی‮ ‬ئەو زیانانەیان بۆ بكرێتەوە كە پێشتر بەسەریان هێنابوون،‮ ‬هەر بەو گیانە لە ئاداری‮ ‬ساڵی1970 ‮ ‬چوونە بەغدا بەو ئومێدەی‮ ‬دەسەڵاتی‮ ‬نوێ لە چارەسەركردنی‮ ‬كێشەی‮ ‬كورد جدی‮ ‬بێت،‮ ‬پێشتریش لە شەستەكان هەمان كاریان لەگەڵ عەبدولرەحمان بەزاز ئەنجام دا،‮ ‬بەڵام لە هەقیقەتدا هەمیشە لایەنی‮ ‬دووەم نیاز پاك نەبوون،‮ ‬حكوومەتە‮ ‬یەك لەدوا‮ ‬یەكەكانی‮ ‬بەغدا هەر هەموویان سیاسەتی‮ ‬پەرت و بڵاویان بكە ئینجا بیان پێكەی‮ ‬لەگەڵ گەلی‮ ‬كوردو سەركردایەتییەكەی‮ ‬پەیڕەو دەكرد،‮ ‬لە ساڵی1975 ‮ ‬تاك لایەنانە‮ ‬یاسای‮ ‬گاڵتەجاری‮ ‬ئۆتۆنۆمی‮ ‬حكوومەتیان بەسەر گەلی‮ ‬كورد چەسپاند،‮ ‬بەڵام هەرزوو شكستی‮ ‬هێناو زنجیرەیەك مەینەتی‮ ‬و شەڕی‮ ‬دیكەی‮ ‬بەدوای‮ ‬خۆیدا هێنا باشترین كوڕو كچی‮ ‬كورستان بوونە قوربانی،‮ ‬هەروەها ژمارەیەكیش لە رۆڵەكانی‮ ‬عێراق كە دوور لە ویستی‮ ‬خۆیان بەناچاری‮ ‬بەشدارییان لە شەڕەكە پێ كردبوون بوونە سووتەمەنی‮ ‬شەڕە نەگریسەكانیان‮. ‬سیاسەتە چەوتەكانیان لە تەشەنەسەندنی‮ ‬زیاتری‮ ‬ململانێ و وێرانكاری‮ ‬و دواكەوتوویی‮ ‬وڵات هیچی‮ ‬دیكەی‮ ‬لێنەكەوتوە‮. ‬تا ئەو كاتەی‮ ‬لە ساڵی2003 ‮ ‬هاوپەیمانی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬رژێمی‮ ‬سەدام و حزبەكەیان رووخاند،‮ ‬كە هۆكاری‮ ‬سەرەكیی‮ ‬زۆربەی‮ ‬كارەسات و نەهامەتییەكانی‮ ‬رۆژهەڵاتی‮ ‬ناوەڕاست بوون تا بەئەمرۆش دەگات‮. ‬

تەنانەت كوردستانیان دەستبەرداری‮ ‬ئەو سەربەخۆبوونەشیان بوون كە لە ئاكامی‮ ‬راپەڕینە جەماوەرییەكەی‮ ‬بەهاری‮ ‬ساڵی‮ ‬1991ز كە ئەنجوومەنی‮ ‬ئاسایشی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬بڕیاری‮ ‬لەسەردابوو بە پێی‮ ‬بریاری‮ ‬688‮‬ ئەنجوومەنەكە چەسپابوو،‮ ‬هێنابوو‮. ‬لە پێناو پاراستنی‮ ‬یەكێتی‮ ‬عێراق و دامەزراندنی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬هاونیشتیمان و هاوبەشی‮ ‬هەقیقی‮ ‬لە ژێر چەتری‮ ‬دیموكراتی‮ ‬راستەقینەو سیستەمێكی‮ ‬شارستانیانەو سەردەمیانە بەپەلە چوونە بەغدا تا بەشداری‮ ‬لە نووسینەوەی‮ ‬دەستوورێكی‮ ‬هەمیشەیی‮ ‬بۆ پاراستنی‮ ‬یەكێتی‮ ‬عێراق پاراستنی‮ ‬تەواوی‮ ‬مافی‮ ‬گەلانی‮ ‬و رێزگرتنی‮ ‬ویستەكانیان لە دەوڵەتێكی‮ ‬فیدراڵی‮ ‬ئیختیارییانە‮ ‬دوور لە تایفەگەری‮ ‬و رەگەزپەرستی‮ ‬و ناوچەگەرێتی‮ ‬و جیاكاری‮ ‬و پەراوێزخستن‮ ‬كە لەدەقی‮ ‬دەستوورەكەشدا هاتووە‮  ‬تەنیا پابەندبوون بەو دەستوورە‮ ‬یەكگرتوویی‮ ‬خاك و گەل و سەروەری‮ ‬عێراق دەپارێزێت‮. ‬

بەڵام دوای‮ ‬تێپەربوونی‮ ‬زیاتر لە دەساڵ بەسەر دەرچوونی‮ ‬دەستووری‮ ‬هەمیشەیی‮ ‬دانانی‮ ‬مەرچی‮ ‬پابەندبوون پێیەوە،‮ ‬ئایا چیمان لە حوكمڕانانی‮ ‬بەغدا دەستكەوت؟

‮- ‬دوای‮ ‬ئەوەی‮ ‬رێككەوتبووین كە وڵات دیموكراتی‮ ‬و شارستانی‮ ‬بێت،‮ ‬وردە وردە سیستەمی‮ ‬دەسەڵاتیان بەرەو تایفەگەری‮ ‬گۆڕی‮. ‬

‮- ‬گەورەترین قەوارەی‮ ‬نێوپەرلەمان‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬یاسا‮ ‬سەرپەرشتی‮ ‬هەڵمەتێك لە پێناو چەسپاندنی‮ ‬سیستەمی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬سیاسی‮ ‬دەكات،‮ ‬بۆ بەدیهێنانی‮ ‬مەبەستەكەشی‮ ‬هەمان شێوازی‮ ‬حزبی‮ ‬بەعس كە دروستكردنی‮ ‬كۆمەڵێك لە بەكرێگیراوان لە نێو كوردستان پەیڕەو دەكات گوایە ئەوانە نوێنەری‮ ‬گەلی‮ ‬كوردستانن نمایشیان بكات‮. ‬

‮- ‬ئابڵووقەدانی‮ ‬هەرێم لە رووی‮ ‬ئابووری‮ ‬و نەناردنی‮ ‬بەشی‮ ‬هەرێم لە بوودجەی‮ ‬گشتی‮ ‬لە ساڵی2014 ‮ ‬تاكو2017 ‮ ‬و بڕینی‮ ‬مووچەی‮ ‬فەرمانبەرانی‮ ‬مەدەنی‮ ‬و سەربازی‮ ‬كە بڕەكەی‮ ‬زیاتر لە پەنجا ملیار دۆلارە‮. ‬

‮- ‬پشتگوێ خستن و پەراوێزخستنی‮ ‬سەرجەم پێكهاتەكانی‮ ‬دیكەو گرتنەبەری‮ ‬سیاسەتی‮ ‬لەخۆگرتن و تواندنەوە،‮ ‬هاوشێوەی‮ ‬رژێمەكانی‮ ‬پێشوو تەنیا كۆكردنەوەی‮ ‬كەسە خۆپەڕست و هەڵپەڕستەكانی‮ ‬نێو پێكهاتەكانی‮ ‬دیكەی‮ ‬لە دەوری‮ ‬خۆی‮. ‬

‮- ‬داخستنی‮ ‬نووسینگەی‮ ‬نوێنەرایەتی‮ ‬هەرێم لە باڵیۆزخانەكانی‮ ‬عێراق لە دەرەوە كە ئەمەش پێچەوانەی‮ ‬دەستوورە‮. ‬

‮- ‬لابردنی‮ ‬تەواوی‮ ‬ئەندامانی‮ ‬پێكهاتەكانی‮ ‬دیكە لە هێزە چەكدارەكان و ئاسایش و هەواڵگری‮ ‬و پەراوێزخستن‮ ‬یا دوورخستنەوەیان لە پێگەی‮ ‬بڕیاردان‮. ‬

‮- ‬دامەزراندنی‮ ‬میلیشیای‮ ‬چەكدار لە دەرەوەی‮ ‬دامەزراوەی‮ ‬هێزە چەكدارە نیشتیمانییەكان لەسەر بنەمای‮ ‬تایفی،‮ ‬رازاندنەوەیان بە ئەكسسواراتی‮ ‬عەشیرەتگەری‮ ‬و كەسایەتییە لەرزۆكەكانی‮ ‬پێكهاتە جیاكانی‮ ‬دیكە كە تەنیا لە خۆی‮ ‬زیاتر نوێنەرایەتی‮ ‬هیچ پێكهاتەیەكی‮ ‬دیكە ناكات‮. ‬

‮- ‬بڵاوكردنەوەی‮ ‬گەندەڵیی‮ ‬و بەردەوامی‮ ‬پێدانی‮ ‬و بە فیڕۆدانی‮ ‬هەلی‮ ‬پێشكەوتن و دامەزراندنی‮ ‬دەوڵەتێكی‮ ‬مەدەنیانە ئەمەش لە رێگای‮ ‬بە فیڕۆدانی‮ ‬سەدەها ملیار دۆلار لە داهاتی‮ ‬وڵات‮. ‬

‮- ‬پەكخستن‮ ‬یا رێگریكردن لە جێبەجێ كردنی‮ ‬مادەكانی‮ ‬دەستوور لەسەروویانەوە مافی‮ ‬دانیشتوانی‮ ‬پارێزگاكان لە دروستكردنی‮ ‬هەرێم و دژایەتی‮ ‬كردنیان،‮ ‬وەك چۆن لەدژی‮ ‬داواكاری‮ ‬دانیشتووانی‮ ‬پارێزگای‮ ‬بەسراو ئەنبارو سەلاحەدین و نەینەوا وەستانەوە،‮ ‬هەروەها پەكخستنی‮ ‬یاسای‮ ‬نەوت گاز و جێبەجێ كردنی‮ ‬مادەی‮ ‬140‮ ‬و ئەنجام نەدانی‮ ‬سەرژمێری‮ ‬گشتی‮ ‬دانیشتوان‮. ‬

ئەگەر پێشێڵكارییەكان هەموو بخەینەڕوو ئەوەندە زۆرن لیستەكە بە ئەندازەی‮ ‬تەواوی‮ ‬رووبەری‮ ‬عێراق و پێكهاتەكانی‮ ‬دوورو درێژ دەبێتەوە،‮ ‬تا ئەمڕۆ عێراقیان گەیاندە ریزی‮ ‬شكستخواردووترین و گەندەڵترین وڵاتی‮ ‬جیهان تۆقاندن و هەژاری‮ ‬تیایدا تەشەنەی‮ ‬كردووە‮. ‬ئەمە جگە لەوە هەر لە بنەرەتەوە سەروەرییەكەی‮ ‬درزی‮ ‬تێكەوتوو و وڵاتانی‮ ‬هاوسێ و نا هاوسێ لە ژێر جۆرەها ناوو ناونیشان دزەیان كردۆتە ناوی،‮ ‬پایتەختەكەشی‮ ‬لە لایەن چەتەو مافیا چەكدارەكان ئەوانەی‮ ‬شەرعیەتیان لە لایەن خواو ئایین و مەزهەب پێ دراوەو لە هەموو گەڕەك و كۆڵانێكدا میلیشیاو حوكمی‮ ‬قەرەقوش و ململانێی‮ ‬تایفی‮ ‬بوونی‮ ‬هەیە‮. ‬لەبەر ئەو هۆكارانەو لەبەر ئەوەی‮ ‬گەلی‮ ‬كوردستان لە رووی‮ ‬نەژادو نەتەوەو رۆشنبیری‮ ‬و مێژوو شارستانیەت و جوگرافیا لە گەلی‮ ‬عێراق بە تەواوی‮ ‬جیاوازە‮. ‬دوای‮ ‬ئەوەی‮ ‬لە ماوەی‮ ‬سەدەیەكدا نەیتوانی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬هاووڵاتی‮ ‬بوون دروست بكات و ببێتە هاوبەشی‮ ‬هەقیقی‮ ‬لە قەوارەیەكی‮ ‬بەزۆر دروستكراو لە دوو گەل،‮ ‬قسەی‮ ‬خۆی‮ ‬كردو داوای‮ ‬كرد ببنە دوو گەل و دوو درەختی‮ ‬بەرهەمدارو تەندروست بە ئاشتی‮ ‬و دوور لە شەڕی‮ ‬خوێناوی‮ ‬و سیاسەتی‮ ‬شۆڤێنی‮ ‬و تایفی‮ ‬بژین،‮ ‬نەك تاكە درەختێكی‮ ‬نەخۆش و بەرهەمێكی‮ ‬شێواو‮.‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌