2017-11-12

خەبات: تریفە ئازاد

هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستووری‮ ‬عێراق مشت ومڕێكی‮ ‬زۆری‮ ‬بەدوای‮ ‬خۆیدا هێنا و زۆربەی‮ ‬لایەنەكانی‮ ‬سەرقاڵكردووە،‮ ‬كوردیش لەگەڵ هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستور نیە،‮ ‬بۆ كەمكردنەوەی‮ ‬ماف و پێگەی‮ ‬كورد بەغدا بەرەو هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستور هەنگاو دەنێت،‮ ‬بەتایبەت ئەنجامدانی‮ ‬ڕاپرسی‮ ‬لە‮ ‬25ڵا ئەیلول لە باشوری‮ ‬كوردستان،‮ ‬بەڵام ئاخۆ دەتوانرێی‮ ‬دەستور بە بێ كورد هەموار بكرێتەوە،‮ ‬یاخود‮ ‬ڕەهەندەكانی‮ ‬هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستور چین؟،‮ ‬لە دیدارێكی‮ ‬تایبەت بۆ‮ ‬ڕۆژنامەی‮ ‬خەبات دكتۆر خامۆش عومەر شارەزای‮ ‬بواری‮ ‬یاسایی‮ ‬و دەستوریی‮ ‬لە پەرلەمانی‮ ‬كوردستان وەڵامی‮ ‬چەند پرسیارێكی‮ ‬دایەوە‮.‬

ڕێوشوێنی‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬دەستوری‮ ‬عێراقی‮ ‬ساڵی‮ ‬2005 

 دەستوری‮ ‬عێراقی‮ ‬ساڵی‮ ‬2005 لەو جۆرە دەستورانەیە كە پێیان دەوترێت دەستوری‮ ‬چەق بەستوو‮ ‬دستور جامد‮‬،‮ ‬ئەو جۆرە دەستورانە بۆ هەمواركردنیان پێویستیان بەڕێوشوێنی‮ ‬ئاڵۆز هەیە بۆ هەمواركردنیان،‮ ‬لەو بارەیەوە مادده‌ ‬126‮‬ی‮ ‬دەستوری‮ ‬عێراقی‮ ‬لەچەند بڕگەیەك‮ ‬ڕێوشوێنەكەی‮ ‬بەم شێوەی‮ ‬خوارەوە دیاریكردووە‮.

یەكەم‮: ‬سەرۆكی‮ ‬كۆمار و ئەنجومەنی‮ ‬وەزیران بەیەكەوە،‮ ‬یاخود‮ ‬1/5‮‬ ئەندامانی‮ ‬ئەنجومەنی‮ ‬نوێنەران پێشنیاری‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬دەستور بكەن‮.‬

دووەم‮: ‬ئەو پرەنسیپە بنەڕەتیانەی‮ ‬كە لە بەشی‮ ‬یەكەم،‮ ‬ئەو ماف و ئازادیانەشی‮ ‬لە بەشی‮ ‬دووەمی‮ ‬ئەو دەستورە هاتووە تا دوو خولی‮ ‬هەڵبژاردنی‮ ‬یەك لەدوای‮ ‬یەك هەموارناكرێن،‮ ‬ئەمەش بەڕەزامەندی‮ ‬دوو لەسەر سێی‮ ‬ئەندامانی‮ ‬ئەنجوومەنی‮ ‬نوێنەران و‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬گەل لە‮ ‬ڕێگەی‮ ‬ڕیفراندۆمی‮ ‬گشتی،‮ ‬و پەسندكردنی‮ ‬لە ماوەی‮ ‬حەوت‮ ‬ڕۆژ لەلایەن سەرۆك كۆمار‮.‬

سێیەم‮: ‬ماددەكانی‮ ‬تر جگە لە بڕگەی‮ ‬دووەم هەموارناكرێنەوە،‮ ‬تەنها دوای‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬دوو لەسەر سێی‮ ‬ئەنجومەنی‮ ‬نوێنەران و،‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬گەل لە‮ ‬ڕێگەی‮ ‬ڕیفراندۆمی‮ ‬گشتی،‮ ‬و پەسندكردنی‮ ‬لەماوەی‮ ‬حەوت‮ ‬ڕۆژ لەلایەن سەرۆكی‮ ‬كۆمار‮.‬

چوارەم‮: ‬هیچ ماددەیەكی‮ ‬ئەو دەستورە هەموار ناكرێتەوە،‮ ‬كە ببێتە هۆی‮ ‬كەمكردنەوەی‮ ‬تایبەتكاریەكانی‮ ‬دەسەڵاتەكانی‮ ‬هەرێمەكان كە ناچێتە ژێر تایبەتكاریە حەسریەكانی‮ ‬دەسەڵاتی‮ ‬ئیتحادی،‮ ‬تەنها بەڕەزامەندی‮ ‬دەسەڵاتی‮ ‬یاسادانانی‮ ‬هەرێمی‮ ‬پەیوەندار،‮ ‬و‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬دانیشتوانی‮ ‬ئەو هەرێمە لە‮ ‬ڕێگەی‮ ‬ڕیفراندۆمی‮ ‬گشتی‮.‬

ئەگەر سەرنج بدەینە ئەو ماددەیە،‮ ‬بۆمان دەردەكەوێت هەمواركردنی‮ ‬دەستوری‮ ‬عێراق ئاسان نیە،‮ ‬بە تایبەتیش لە بڕگەی‮ ‬چوارەم بە‮ ‬ڕوونی‮ ‬ئاماژە بەوە دەكات،‮ ‬لە حالەتی‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬دەستور كە ببێتە هۆی‮ ‬كەمكردنەوەی‮ ‬دەسەڵاتی‮ ‬هەرێمەكان ئەوا دەبێت پەرلەمانی‮ ‬كوردستان‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬لەسەر بدات،‮ ‬بۆیە لە ئێستادا مەحاڵە پەرلەمانی‮ ‬كوردستان‮ ‬ڕێگە بە كەمكردنەوەی‮ ‬دەسەڵاتەكانی‮ ‬هەرێم بدات‮.‬

بیرمان نەچێت ماددە‮ ‬142‮‬ی‮ ‬دەستوری‮ ‬عێراقی‮ ‬كە ئیستسنایە لە ماددە‮ ‬126‮‬ی‮ ‬دەستور،‮ ‬كاتی‮ ‬خۆی‮ ‬لەسەر داواكاری‮ ‬پێكهاتەی‮ ‬سوننە ئەو ماددەیە زیادكرا،‮ ‬ئاماژە بەوە دەكات كە ئەنجوومەنی‮ ‬نوێنەران لەسەرەتای‮ ‬كارەكانی‮ ‬لێژنەیەك درووست دەكات لە نوێنەرایەتی‮ ‬پێكهاتە سەرەكیەكانی‮ ‬كۆمەڵگەی‮ ‬عێراق،‮ ‬كارەكەی‮ ‬پێشكەشكردنی‮ ‬ڕاپۆرتێكە لەماوەی‮ ‬چوار مانگ كە‮ ‬ڕاسپاردەی‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬دەستور لەخۆدەگرێت،‮ ‬لە خولی‮ ‬یەكەم ئەو لێژنەیە پێكهات و‮ ‬ڕاپۆرتیشیان ئامادەكرد،‮ ‬بەڵام نەخرا دەنگدانەوە،‮ ‬چونكە بەگوێرەی‮ ‬بڕگەی‮ ‬دووەمی‮ ‬ئەو ماددەیە دەبوو هەمواركردنە پێشنیاركراوەكان،‮ ‬بەڕەزامەندی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬ڕەهای‮ ‬ژمارەی‮ ‬ئەندامانی‮ ‬ئەنجومەنی‮ ‬نوێنەران تێپەڕێنرێت،‮ ‬دواتر لە ماوەی‮ ‬دوو مانگ تێپەڕ‮ ‬نەكات بخرێتە‮ ‬ڕیفراندۆمی‮ ‬میللیەوە،‮ ‬ڕیفراندۆمەكەش سەركەوتوو دەبێت ئەگەر زۆرینەی‮ ‬دەنگدەران دەنگیان پێدا و،‮ ‬یا دوو لەسەر سێی‮ ‬سێ پارێزگا‮ ‬یا زیاتر‮ ‬ڕەتیان نەكردەوە‮. ‬واتە هەمدیسان بۆ هەمواركردن بە بێ‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان ئەستەمە،‮ ‬چونكە ئەگەر هەمواركردنە پێشنیاركراوەكان كەمكردنەوەی‮ ‬دەسەڵاتەكانی‮ ‬هەرێم لەخۆ بگرێت ئەوا دوو لەسەر سێی‮ ‬دەنگدەرانی‮ ‬هەرێم لە‮ ‬ڕیفراندۆمی‮ ‬گشتی‮ ‬دەتوانن‮ ‬ڕەتی‮ ‬بكەنەوە‮.‬

‬ڕەهەندەكانی‮ ‬پشت هەڕەشەكردنی‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬دەستور لەچی‮ ‬سەرچاوەی‮ ‬گرتووە

دەستور وەك هەر‮ ‬یاسایەكی‮ ‬تری‮ ‬ئاسایی‮ ‬لەگەڵ گۆڕانكاریەكان پێویستە هەمواربكرێتەوە،‮ ‬تاوەكو بۆشایی‮ ‬دەستوری‮ ‬لەنێوان واقیعی‮ ‬سیاسی‮ ‬و ئابوری‮ ‬و كۆمەڵایەتی‮ ‬لەلایەك و دەقەكانی‮ ‬دەستور لەلایەكی‮ ‬ترەوە درووست نەبێت،‮ ‬بەڵام ئەوەی‮ ‬ئێستا تێبینی‮ ‬دەكرێت هەڕەشەكردن بە هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستور نە بۆ گونجاندنیەتی‮ ‬لەگەڵ گۆڕانكاریەكان،‮ ‬نە بۆ پڕكردنەوەی‮ ‬ئەو كەم و كوڕیانەشە كە لە دەستوری‮ ‬ساڵی‮ ‬2005 هەیە،‮ ‬بەڵكو بەغدا دەیەوەێت وەك كارتێكی‮ ‬گوشار بەكاری‮ ‬بهێنێت لەبەرامبەر هەرێم،‮ ‬بەڵام ئەمە كارتێكی‮ ‬زۆر لاوازە چونكە هەوەك لە وەڵامی‮ ‬پرسیاری‮ ‬یەكەم‮ ‬ڕوونم كردەوە،‮ ‬بەبێ‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬هەرێم ئەستەمە ئەگەر نەڵێن مەحاڵە كارێكی‮ ‬لەو شێوە بە سەركەوتووی‮ ‬ئەنجام بدات‮.‬

پێگەی‮ ‬هەرێم لە هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستووری‮ ‬عێراقی‮ ‬چییە؟

ماددەی‮ ‬یەكەمی‮ ‬دەستوری‮ ‬عێراقی‮ ‬ساڵی‮ ‬2005 شێوەی‮ ‬دەوڵەتەكەی‮ ‬دیاریكردووە كە سیستەمەكەی‮ ‬فیدراڵیە،‮ ‬ماددە‮ ‬116‮‬ئاماژە بەوە دەكات كە سیستەمی‮ ‬ئیتحادی‮ ‬لە كۆماری‮ ‬عێراق پێكدێت لە پایتەخت و هەرێمەكان و پارێزگا نا مەركەزیەكان و ئیدارەی‮ ‬خۆجێیەتی،‮ ‬لە ماددە‮ ‬117‮‬ش دەستورەكە دانی‮ ‬بە هەرێمی‮ ‬كوردستان و دەسەڵاتەكانی‮ ‬ناوە وەك هەرێمێكی‮ ‬ئیتحادی،‮ ‬بەشێوەیەكی‮ ‬گشتی‮ ‬لە سیستەمی‮ ‬فیدراڵی‮ ‬هەرێمەكان بەشدار دەبن لە پڕۆسەی‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬دەستور،‮ ‬ئەو پڕۆسەیەش بەچەند قۆناغێك تێپەڕ‮ ‬دەبێت،‮ ‬كە بە پێشنیاركردن دەست پێدەكات،‮ ‬ئینجا دواتر لە پەرلەمانی‮ ‬ئیتحادی‮ ‬بڕیاری‮ ‬لەسەر دەدرێت،‮ ‬لەهەندێك وڵاتیش لە دواین قۆناغدا دەخرێتە‮ ‬ڕیفراندۆمی‮ ‬میللیەوە،‮ ‬بەگوێرەی‮ ‬دەستوری‮ ‬عێراقی‮ ‬هەرێمەكان بەشێوەیەكی‮ ‬ڕاستەوخۆ بەشداری‮ ‬ناكەن لە پڕۆسەی‮ ‬پێشنیاركردن،‮ ‬بەڵام دەتوانن بەشێوەی‮ ‬ناڕاستەوخۆ بەشداری‮ ‬لەو پرۆسەیە بكەن لەڕێگەی‮ ‬نوێنەرەكانیان،‮ ‬چونكە بەگوێرەی‮ ‬دەستور سەرۆك كۆمار و سەرۆكی‮ ‬ئەنجوومەنی‮ ‬وەزیران بەیەكەوە‮ ‬یا‮ ‬1/5‮‬ ئەندامانی‮ ‬ئەنجومەنی‮ ‬نوێنەران دەتوانن پێشنیاری‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬بكەن،‮ ‬بەمەش هەرێمی‮ ‬كوردستان دەتوانێت لەڕێگەی‮ ‬نوێنەرەكانیەوە بەشێوەیەكی‮ ‬ناڕاستەوخۆ بەشداری‮ ‬بكات لە قۆناغی‮ ‬پێشنیاركردن،‮ ‬هەرچی‮ ‬قۆناغی‮ ‬بڕیاردانە بۆ هەمواركردنەكە لەلایەن پەرلەمانەوە،‮ ‬ئەوا پێویستی‮ ‬بە دەنگی‮ ‬دوو لەسەر سێی‮ ‬ئەندامان هەیە،‮ ‬لە ئێستاشدا هیچ لایەنێكی‮ ‬سیاسی‮ ‬یا هیچ پێكهاتەیەك بە تەنها ئەو‮ ‬ڕێژەی‮ ‬دەنگەی‮ ‬نیە لەناو پەرلەمان،‮ ‬بۆیە ئەو كارە بە ویستی‮ ‬لایەنێكی‮ ‬سیاسی‮ ‬یا تەنها پێكهاتەیەك ئەنجام نادرێت،‮ ‬لەسەرووی‮ ‬هەموو ئەمانەوە بەبێ‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬هەرێم مەحاڵە دەستور هەموار بكرێتەوە،‮ ‬چونكە بەگوێرەی‮ ‬ماددە‮ ‬126‮‬ پێشنیاری‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬كەمكردنەوەی‮ ‬دەسەڵاتەكانی‮ ‬هەرێم پێویستی‮ ‬بە‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬پەرلەمانی‮ ‬كوردستان دەبێت،‮ ‬هەرچی‮ ‬ماددە‮ ‬142‮‬ە ئەوا زۆرینەی‮ ‬دوو لەسەر سێی‮ ‬سێ پارێزگا‮ ‬یا زیاتر دەتوانێت‮ ‬ڕەتی‮ ‬بكاتەوە،‮ ‬بەمەش پارێزگاكانی‮ ‬هەرێم زۆر بەئاسانی‮ ‬دەتوانن هەرەس بەو پڕۆسەیە بهێنن‮.‬

ئەی‮ ‬چۆن دەستوورەكە هەموار بكرێتەوە؟

یەكێك لە سیفەتەكانی‮ ‬دەستور بالایەتی‮ ‬لە‮ ‬ڕووی‮ ‬ڕواڵەتەوە،‮ ‬واتە‮ ‬ڕێوشێنی‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬بە بەراورد بە‮ ‬یاسا ئاساییەكان ئاڵۆزە،‮ ‬بۆیە ئاسان نیە بەبێ سازان لە نێوان پێكهاتە سەرەكیەكانی‮ ‬عێراق دەستور هەموار بكرێتەوە،‮ ‬دەستور وەك‮ ‬یاسایەكی‮ ‬ئاسایی‮ ‬نیە دەسەڵاتی‮ ‬سیاسی‮ ‬هەر كاتێك بیەوێت بتوانێت هەمواری‮ ‬بكاتەوە مەگەر لە سیستەمە دیكتاتۆریەكان نەبێت،‮ ‬چونكە هەمواركردنەوەی‮ ‬زوو بە زووی‮ ‬دەستوریش ئاماژەیەكی‮ ‬خراپ دەدات،‮ ‬لەلایەك بەڵگەیە لەسەر ئەوەی‮ ‬سیستەمە سیاسیەكە ناسەقامگیرە،‮ ‬لەلایەكی‮ ‬تر‮ ‬ڕەنگە بۆ فراوانكردنی‮ ‬دەسەڵاتەكان بێت،‮ ‬لەهەردوو حاڵەتیش ئاماژەیەكی‮ ‬خراپە،‮ ‬هەموو سیستەمە فیدرالیەكان لەسەر دوو بنەمای‮ ‬سەرەكی‮ ‬پێكدێن،‮ ‬بنەمای‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬زاتی‮ ‬و بنەمای‮ ‬بەشداریكردن،‮ ‬بۆیە بەشداریكردنی‮ ‬هەرێم لە پڕۆسەی‮ ‬هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستور دەچێتە نێو چوارچێوەی‮ ‬خەسڵەتەكانی‮ ‬سیستەمی‮ ‬فیدراڵی،‮ ‬ناشتوانرێت هەرێمەكان لەو پڕۆسەیە دوور بخرێنەوە،‮ ‬چونكە ئەمە دەبێتە هۆی‮ ‬داڕمانی‮ ‬كۆڵەگەیەكی‮ ‬سەرەكی‮ ‬لە كۆڵەگەكانی‮ ‬سیستەمی‮ ‬فیدرالی‮.‬

‮ ‬گریمانەیەكانی‮ ‬هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستوور بەبێ كورد؟

وەك پێشتر ئاماژەم پێدا مەسەلەی‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬دەستور بەبێ‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬هەرێم مەحاڵە،‮ ‬چونكە دەقەكانی‮ ‬دەستور لەو بارەیەوە زۆر‮ ‬ڕوون و ئاشكران،‮ ‬هەمواركردنەوە‮ ‬یا دانی‮ ‬دەستور بە زۆرینەو كەمینە نابێت،‮ ‬بە تایبەتیش لە ناوچەی‮ ‬ڕۆژهەڵاتی‮ ‬ناوەڕاست،‮ ‬بۆیە دەبینین لە میسر لە دوای‮ ‬شۆڕشی‮ ‬ساڵی‮ ‬2011 كە دەستور بە زۆرینە تێدەپەڕێنرێت پشێوی‮ ‬و ئاڵۆزی‮ ‬لێدەكەوێتەوەو سەرۆكی‮ ‬میسری‮ ‬ناچار دەبێت بەڵێنی‮ ‬هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستورەكە بدات تا بارودۆخەكە هێوربكاتەوە،‮ ‬جگە كەمكردنەوەی‮ ‬دەسەڵاتەكانی‮ ‬هەرێم و پاشگەزبوونەوە لە سیستەمی‮ ‬فیدراڵی‮ ‬واتە بێبەشكردنیەتی‮ ‬لە مافی‮ ‬چارەنووسی‮ ‬ناوخۆیی،‮ ‬كە بەگوێرەی‮ ‬یاساناسەكانی‮ ‬بواری‮ ‬یاسای‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬ئەمە دەبێتە پاساوێك بۆ جیابوونەوەی‮ ‬چارەسەری،‮ ‬بۆیە هەمواركردنێكی‮ ‬لەو شێوەیە جگە لە ناسەقامگیری‮ ‬و پشێوی‮ ‬هیچ شتێكی‮ ‬تر بەدوای‮ ‬خویدا ناهێنی،‮ ‬ئەو پرسە پێویستی‮ ‬بە سازان و‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬گشت پێكهاتەكانی‮ ‬عێراقە،‮ ‬هەروەك چۆن لەكاتی‮ ‬دانانی‮ ‬دەستورەكە بنەمای‮ ‬سازان كرا بە پرەنسیپی‮ ‬بنەڕەتی‮ ‬دانانی‮ ‬دەستور،‮ ‬چونكە بەبێ لەبەرچاوگرتنی‮ ‬ویست و خواست و ئارەزووەكانی‮ ‬ئەو دەوڵەتە ناتوانرێت هەمواركردنێكی‮ ‬لەو شێوەیە بە ئاسانی‮ ‬تێپەڕێنرێت‮. ‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌