2017-11-11

خەبات‮: ‬تریفە ئازاد‮ ‬

لە ئێستا دا‮ ‬ڕۆژانە لەمەر چەندین پرسی‮ ‬گەرمی‮ ‬سیاسی‮ ‬و ئابووری،‮ ‬پرسێكی‮ ‬تری‮ ‬گرینگ بوونی‮ ‬هەیە،‮ ‬ئەوەیش پرسی‮ ‬هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستووری‮ ‬عێراقە كە بۆتە پرسێكی‮ ‬گەرمی‮ ‬سیاسی‮ ‬ئەمڕۆ‮ ‬لە نێوەندە سیاسییەكان و لەنێو دام و دەزگا و میدیاكاندا كە لەدوای‮ ‬ئەنجامدانی‮ ‬گشتپرسی‮ ‬لە باشوری‮ ‬كوردستان سەری‮ ‬هەڵداوە‮. ‬بە بۆچوونی‮ ‬شارەزایان و شرۆڤەكاران پێیان وایە كە لە ئێستا دا عێراق بەبێ بوونی‮ ‬كورد ناتوانی‮ ‬دەستوور‮ ‬هەموار بكاتەوە‮.‬

ئایا دەستوور گۆرانكاری‮ ‬بەسەردادەكرێت

هێرش مەلاجەوهەر نوسەر و شرۆڤەكاری‮ ‬سیاسی‮ ‬لە لێدوانێكی‮ ‬بۆ‮ ‬ڕۆژنامەی‮ ‬خەبات لە بارەی‮ ‬هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستوور گوتی‮: ‬بێگۆمان خواستی‮ ‬هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستوور لە عێراق بیرۆكەیەكی‮ ‬تازە نیە،‮ ‬هەر لە سەرەتاوە سونەكان تێبینی‮ ‬زۆریان لەسەر دەستوورەكە هەبوو،‮ ‬پێیان وابوو ئەم دەستوورە شیاوی‮ ‬گەلانی‮ ‬عێراق نیە،‮ ‬لە ئێستاشدا دوای‮ ‬ئەوەی‮ ‬حكومەتی‮ ‬عێراق لە‮ ‬ڕێگەی‮ ‬میلیشیاكانی‮ ‬حەشدی‮ ‬شەعبی‮ ‬وبە هاوكاری‮ ‬و‮ ‬ڕێنمایی‮ ‬ڕاستەو خۆی‮ ‬هێزە ئێرانیەكان،‮ ‬دەرفەتی‮ ‬ئەوەیان بۆ‮ ‬ڕەخسا دەست بەسەر شاری‮ ‬كەركوك و بەشێكی‮ ‬زۆری‮ ‬ناوچە كوردستانیەكانی‮ ‬دەروەی‮ ‬ئیدارەی‮ ‬هەرێم بگرن،‮ ‬ئینجا بابەتی‮ ‬هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستوور لەلایەن هەندێك لە شیعەكان بە شێوەیەكی‮ ‬تری‮ ‬فراوان هاتۆتە مەیدان‮. ‬هەندێكیان باس لەوە دەكەن،‮ ‬مادام زیاتر لە سێ پارێزگای‮ ‬عێراق دەنگیان بە گشتپرسی‮ ‬و جودابوونەوە لە عێراق داوە كە ئەوە پێچەوانەی‮ ‬دەستوورە،‮ ‬خەڵكی‮ ‬دیكەش ئەو مافەیان هەیە داوای‮ ‬هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستوور بكەن‮. ‬لە‮ ‬ڕەشنووسی‮ ‬پرۆژە‮ ‬یاسای‮ ‬بودجەی‮ ‬عێراق2018 ‮ ‬ئەم بابەتە زۆر بە‮ ‬ڕوونی‮ ‬هەستی‮ ‬پێدەكرێت،‮ ‬ئەم پرۆژەیە دەستەواژەی‮ ‬حكومەتی‮ ‬هەرێم گۆڕدراوە بۆ پارێزگاكانی‮ ‬هەرێم،‮ ‬ئەمەش‮ ‬بە واتای‮ ‬كۆتایی‮ ‬هێنانی‮ ‬حكومەتی‮ ‬هەرێمە كە بە پێ دەستووری‮ ‬عێراق دانی‮ ‬پێنراوە،‮ ‬بە مانایەكی‮ ‬تر ئەوە سەرەتایەكە بۆ هەنگاونانی‮ ‬كردەیی‮ ‬بۆ هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستووری‮ ‬عێراق‮. ‬چاودێرانی‮ ‬سیاسی‮ ‬و‮ ‬یاسایی‮ ‬لە عێراق،‮ ‬پشت بەستن بە هەندێك مادەی‮ ‬دەستووری‮ ‬لە عێراق،‮ ‬جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستوورە هێندە ئاسان نییە،‮ ‬بە بەڵگەی‮ ‬ئەوەی‮ ‬لە برگەی‮ (‬4) مادەی‮ (‬102) هاتووە تەنانەت ئەگەر بەشی‮ ‬هەرە زۆری‮ ‬عێراقیەكانیش دەنگیان بە گۆڕانكاری‮ ‬لە دەستووردا بەڵام‮ ‬دوو لەسەر سێ خەڵكی‮ ‬سێ پارێزگا دژی‮ ‬گۆڕانكارییەكە بوەستنەوە،‮ ‬ئەوا هەموار كرنەوەكە سەر ناگرێت‮. ‬دیسان لە مادەی‮ (‬1) ‬لە دیباجەی‮ ‬دەستووری‮ ‬عێراق داهاتووە و بە‮ ‬ڕاشكاوی‮ ‬ئاماژە بەوە كراوە،‮ ‬كە پابەندبوون‮ (‬التزام‮) ‬بەم دەستوورە،‮ ‬دەستوورە زامنی‮ ‬یەكگرتنی‮ ‬ئازادانەی‮ ‬عێراق دەپارێزێت‮. ‬ئەمەش بەم مانایە دێت كە دەسەڵات،‮ ‬یان بەشێك لە عێراقیەكان پێچەوانە‮ ‬یاخود پابەند نەبوون ئەم دەستوورە‮ (‬بەمانایەكی‮ ‬دی‮ ‬دەستووریان پێشێل كرد‮)‬،‮ ‬ئەوە پێكهاتە جیاوازەكانی‮ ‬دیكە مافی‮ ‬ئەوەیان دەبێت كە لە‮ ‬یەكگرتنی‮ ‬ئازادانەی‮ ‬عێراق پاشەكشە بكەن و داوای‮ ‬جیابوونەوە بكەن،‮ ‬سەرباری‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە دەستووری‮ ‬عێراق كەم و كوڕی‮ ‬تێدایە تا ئێستاش بە تایبەتی‮ ‬ئەو مادانەی‮ ‬كە تایبەتن بە هەرێمی‮ ‬كوردستان جێ بەجێ نەكراون بۆ نموونە مادەی‮ (‬140)‬. ‮‬بەڵام دەكرێت هێشتا كار لەسەر پیادە كردنی‮ ‬دەستوورەكە وەك خۆی‮ ‬بكرێت،‮ ‬چونكە هەر دەستكاری‮ ‬و هەموار كردنەوەیەكی‮ ‬دەستوور جگە لە زیان بۆ خەڵكی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان هیچ ئومێدێكەی‮ ‬لێ ناكرێ‮.‬

بەشداری‮ ‬نەكردنی‮ ‬كورد لە دەستوور

هەروەها هێرش مەلاجەوهەر دەڵێت‮: ‬بۆخۆی‮ ‬ڕوونە‮ ‬كە بە بێ بەشداری‮ ‬كردنی‮ ‬كورد چی‮ ‬دەبێت؟‮!. ‬بە پێ‮ ‬ی‮ ‬بڕگەی‮ (‬4) لە مادەی‮ (‬140)‬ ناكرێت چونكە لەم بڕەگەیەدا هاتووە‮ "‬ئەگەر دەنگی‮ ‬دوولەسەر سێ‮ ‬ی‮ ‬خەڵكی‮ ‬سێ پارێزگا دژی‮ ‬هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستوور بوەستنەوە و هەموو عێراقیەكانیش دەنگی‮ ‬پێ بدەن،‮ ‬بەڵام وەك خەڵكی‮ ‬سێ پارێزگا دوو لەسەر سێ دژ بن ئەو دەستوورە هەموار ناكرێتەوە،‮ ‬ئەمە لەلایەك‮. ‬لەلایەكی‮ ‬دیكە دەستووری‮ ‬عێراق و پێكهێنانی‮ ‬حكومەت لەسەر بنەمای‮ ‬تەوافق بووە،‮ ‬هەر حكومەتێك ئەو تەوافقە تێكبدات دیسان هەرێمی‮ ‬كوردستان مافی‮ ‬ئەوەی‮ ‬هەیە كە پابەند نەبێت بە‮ ‬یەكگری‮ ‬عێراق‮ (‬مادەی1‮)‬ و تانەش بدات لە هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستوور‮.‬

ڕێكارەكانی‮ ‬هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستوور

هاورێ كەمال مامۆستای‮ ‬زانكۆ لە بارەی‮ ‬هەموار كردنەوەی‮ ‬دەستوور بۆ‮ ‬ڕۆژنامەی‮ ‬خەبات گوتی‮: ‬هەمواركردنی‮ ‬دەستوور دەبێت بە پێی‮ ‬رێكارە دەستوورییەكان بێت و هەنگاوەكانی‮ ‬لە دەستووردا‮ ‬ڕوون دەكرێتەوە،‮ ‬بۆیە بۆ ئەوەی‮ ‬بزانین كە هەر دەستوورێك چۆن هەموار دەكرێت دەبێت بگەڕێینەوە بۆ دەقە دەستوورییەكانی‮ ‬هەمان دەستوور كە تایبەتن بەو بابەتە‮. ‬هەروەها دوو جۆر دەستوورمان هەیە لەڕووی‮ ‬هەمواركردنەوە،‮ ‬جۆرێك كە پێی‮ ‬دەگوترێت دەستووری‮ ‬نەرم‮ (‬دستور المرن‮)‬،‮ ‬كە رێكارەكانی‮ ‬هەمواركردنەوەی‮ ‬ئاسانە و رێكارە دیاری‮ ‬كراوە‮. ‬جۆری‮ ‬دووەم پێی‮ ‬دەگوترێت دەستووری‮ ‬بەند‮ (‬دستور الجامد‮)‬،‮ ‬كە‮ ‬ڕێكارەكانی‮ ‬هەمواركردنەوەی‮ ‬سەختترە و بەئاسانی‮ ‬هەموار ناكرێن و پێویستیان بە‮ ‬ڕاپرسی‮ ‬گەل دەبێت‮. ‬دەستووری‮ ‬عێراقیش بە جۆری‮ ‬دووەم هەژمار دەكرێت،‮ ‬لە دەستووری‮ ‬عێراقی‮ ‬ساڵی‮ ‬2005دا لە مادەی‮ (‬126) باس لە‮ ‬ڕێكارەكانی‮ ‬هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستوور دەكات و لە بڕگەی‮ ‬چوارەمی‮ ‬ئەم مادەیە باس لەوە دەكات كە نابێت هەر هەمواركردنەوەیەك ببێتە مایەی‮ ‬كەمكردنەوەی‮ ‬دەسەڵاتەكانی‮ ‬هەرێمەكان تەنها بە‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬دەسەڵاتی‮ ‬تەشریعی‮ ‬خودی‮ ‬هەرێمەكە و پاشان‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬هاوڵاتیانی‮ ‬هەرێمەكە لە‮ ‬ڕاپرسییەكی‮ ‬گشتیدا‮. ‬

‮ ‬بە پێی‮ ‬ئەم بڕگەیە دەسەڵاتەكانی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان پارێزراوە لەهەر هەوڵێك بۆ كەمكردنەوەی‮ ‬دەسەڵاتەكانی،‮ ‬بەڵام مادەیەكی‮ ‬دیكەی‮ ‬دەستووری‮ ‬هەیە كە ئەویش مادەی‮ (‬142)‬ە،‮ ‬ئەم مادەیە دەبوایە لە دەستپێكی‮ ‬یەكەم خولی‮ ‬پەرلەمانی‮ ‬جێبەجێ بكرایە بەڵام وەك مادەی‮ ‬140 جێبەجێ نەكراوە و مانەوەی‮ ‬بووەتە مایەی‮ ‬مشتومڕی‮ ‬یاسایی‮ ‬و سیاسی،‮ ‬بەڵام بەڕای‮ ‬ئێمە هەر مادەیەكی‮ ‬دەستووری‮ ‬ئەگەر وەك خۆی‮ ‬جێبەجێنەكرا،‮ ‬ئەوا هەر دەمێنێتەوە و هێزی‮ ‬دەستووری‮ ‬خۆی‮ ‬لە دەست نادات،‮ ‬وە ئەم مادەیە گرەنتییەكی‮ ‬زیاتری‮ ‬تیدایە بۆ كورد لە كاتی‮ ‬هەمواركردنەوەی‮ ‬دەستوور‮. ‬

دەبێت لیژنەیەك پێك بهێنرێت

مامۆستای‮ ‬زانكۆ هاورێ كەمال پێ وایە،‮ ‬لە بڕگەی‮ ‬یەكەمی‮ ‬مادەی142 ‮ ‬باس لەوە دەكات كە دەبێت ئەنجومەنی‮ ‬نوێنەران لە سەرەتای‮ ‬كارەكەی‮ ‬لیژنەیەك پێك بهێنێت بۆ پێشكەشكردنی‮ ‬ڕاپۆڕتێك بۆ ئەنجومەنی‮ ‬نوێنەران كە تێیدا پێشنیاری‮ ‬هەموارە پێویستەكان بكات لە ماوەی‮ ‬چوار مانگدا،‮ ‬بەڵام ئەو خاڵەی‮ ‬بۆ كورد گرنگە لەم بڕگەیە ئەوەیە كە دەبێت ئەو لیژنەیە لە پێكهاتە سەرەكییەكانی‮ ‬كۆمەڵگای‮ ‬عێراقی‮ ‬پێكبێت،‮ ‬كەواتە لە‮ ‬یەكەم هەنگاوی‮ ‬هەمواركردنی‮ ‬دەستوور دەبێت كورد بەشدار بێت،‮ ‬پاشان لە بڕگەی‮ ‬دووەمی‮ ‬ئەم مادەیە باس لەوە دەكات كە‮ ‬ڕاپۆرتی‮ ‬لیژنەكە كە تێیدا پێشنیاری‮ ‬ئەو مادە دەستوورییانە كراوە بۆ هەموار كردنەوە بە‮ ‬یەك پاكێج دەخرێنە دەنگدانەوە لە لایەن ئەنجومەنی‮ ‬نوێنەران و بە دەنگی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬ڕەهای‮ ‬ئەندامانی‮ ‬ئەنجومەنەكە كە دەكاتە165 ‮ ‬دەنگ ئەو مادە پێشنیاركراوانە لە ئەنجومەنی‮ ‬نوێنەرانەوە‮ ‬دەردەچێت و دەچێتە قۆناغی‮ ‬راپرسی‮ ‬لە لایەن گەلەوە،‮ ‬ئینجا بڕیاری‮ ‬كۆتایی‮ ‬لێ دەدرێت كە هەموار بكرێت‮ ‬یان نا‮ (‬بڕگەی‮ ‬سیهەمی‮ ‬ئەم مادەیە‮).‬

بەڵام جگە لەوەی‮ ‬كە لە بڕگەی‮ ‬یەكەم باسمان لێوەی‮ ‬كرد،‮ ‬كە بە بێ كورد لیژنەی‮ ‬هەمواركردنەكە پێكناهێندرێت،‮ ‬بڕگەیەكی‮ ‬دیكەمان هەیە لە مادەی‮ ‬142 ‬كە برگەی‮ ‬چوارەمە و بە پێی‮ ‬ئەم بڕگەیە دەتوانین بڵێین بێ كورد ئەستەمە دەستووری‮ ‬عیراق هەمواربكرێت،‮ ‬ئەویش كە تێیدا هاتووە‮ (‬راپرسییەكە بە سەركەوتوو هەژمار دەكرێت سەبارەت بەو مادە هەمواركراوانە ئەگەر هاتوو دەنگی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬دەنگدەرانی‮ ‬بەدەستهێنا،‮ ‬بەڵام بەو مەرجەی‮ ‬كە لە لایەن دوولەسەر سێی‮ ‬دەنگدەرانی‮ ‬سێ پارێزگا‮ ‬یان زیاتر رەتیان نەكردەوە‮) ‬بە پێی‮ ‬دەقی‮ ‬ئەم بڕگەیە بێت ئەگەر بێت وهەموو گەلی‮ ‬عێراقیش‮ ‬ڕازی‮ ‬بن لە سەر هەموارەكە بەڵام تەنها دوو لەسەر سێی‮ ‬دەنگدەرانی‮ ‬سێ پارێزگاكەی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان‮ ‬ڕازی‮ ‬نەبن ئەوە هیچ مادەیەكی‮ ‬دەستووری‮ ‬عێراق هەموار ناكرێت‮.‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌