2017-08-23

ساسان دەروێش – هۆڵەندا

پرسی سەربەخۆیی كوردستان و ئەنجامدانی ریفراندۆم لە 25 ی ئەیلوول 2017، ڕۆژانە بۆتە باسێكی سەرەكی وپانتاییەكی گەورەی لە نێو گفتوگۆ و دیدارەكانی كۆڕ و كۆمەڵگەی كوردی داگیركردووەو لە ئاكامەكانی دەڕوانن، كە چیتر لە عێراقێكی بێ ئومێد و هیوا، ژیان بەڕێ ناكرێ كە هەڕەشەبێت بۆ ئایندەی خۆیان و نەوەكانیان، بەڵكو رێفراندۆم بكرێتە میكانیزم و بیانوویەكی واقیعی بۆ بەرگری كردن لە مانەوەی كورد و رزگاربوون لە دەرئەنجامە خراپەكانی لۆزان و سایكس پیكۆ و ئەو مەینەتییانەی لەماوەی ئەو 100 ساڵەدا چەشتیان. ئێستاش لەم دەرفەتە زێرینەدا خۆجیاكردنەوە لەو فەوزا سیاسییەی عێراقی گرتۆتەوە، كۆتایی هاتنە بەنەهامەتیەكانی گەلی كورد، بۆ ئەم مەبەستەش لەم سەكۆ ئازادەوە "نەوڕەس ڕەشید" نووسەر و ڕوناكبیری كورد و كەسایەتی ناسراوی شاری سلێمانی و ئەندامی سەنتەری دیراسات لە دیدی جیاوازی خۆیەوە بۆ ئەم پرسە بۆ خەبات دوا.
* دەوڵەتداری مافێكی سروشتی و ڕەوای هەموو نەتەوەیەكە بە كوردیشەوە؟ بۆچی تائێستا كورد لەو مافە بێ بەشە؟!
- سەرەتا پێویستە بڵێم ئەوە كێشە و گرفتێكی ریشەییە، كە كورد خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆ نییە. كە بۆشاییەكی گەورەیە، كاریگەری نەرێنی لە سەر كوردهەیە. هەر قۆناغێكی مێژوو ژانی لە دایكبوونێكی نوێی گرتووە كە بەرهەمێكی نوێی بەدیهێناوە، لەڕووی بوونیاد و هەیكەلەوە، كە هەڵگری هێز و بەهای خۆیەتی و لەوەی پێشووتری جیاوازە. ئیمپراتۆریەت یەكێكە لەو بەرهەمە مێژووییە كە قۆناغ و رووبەرێكی زۆری لەژیانی نەتەوەو گەلاندا داگیركردووە. ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی لە رۆژهەڵاتدا هەموو نەتەوەو گەلانی ناوچەكەو دەرەوەی ئەو جوگرافیایەشی لەژێر دەستدا بووە، یەك لەوانە كوردە، هەرچەندە میرنشین و كیانی ناوچەیی جیاجیای هەبووە. ئەو قۆناغە بەگشتی مێژووی هێزە كە رۆڵی بینیوە، بۆ داگیركردنی ناوچەو وڵاتانی تر. كورد خەباتی كردووە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی، بەڵام لە رووی هێز و جیۆپۆڵەتیك و دیموگرافییەوە نەیتوانیوەو سەركەوتوو نەبووە لە بەدیهێنانی هاوسەنگی هێزدا. لەلایەكی تر ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی بەناوی دینەوە شەرعییەتیان بەتوندوتیژی و شەڕ و داگیركردن داوە، لە رووی فیكر و سیاسیشەوە رێگەیان بە بەكارهێنانی رۆشنبیریی نەداوە بۆ پێناسە كردن وناساندنی كیان و یەكەی سیاسی سەربەخۆ. بەڵكو رێگەی بەعەقڵ و عەقڵانیەت نەداوە. هەرهەوڵێك لەوبارەیەوە درابێت بەلادان و كفر دانراوە كە سزاكەی سەرپەڕاندن و بەدناو كردن بووە. قسە لەسەر كوردو دەوڵەت بكەین، كورد نەیتوانیوە هێز كۆبكاتەوە بۆ ئەوەی لەرێگەی ناوەندێكی سیاسی دەسەڵاتدارەوە شەرعییەت بە شەر ِو داگیركاری بدات، لەبەر ئەوەی لەناو خاكی خۆیدا بووە بەرگری لەخاك و مانەوەی خۆی كردووە. بەڵام لەناوچە جیاوازەكانی كوردستان لەلایەن میرنشینەكان و خەڵكی نارازییەوە لە دەسەڵاتی بێگانە هەوڵدراوە پەنا بۆ هێز براوە كە تایبەتی و ناوچەیی بوون، كە شۆڕش و راپەڕینەكانە و تیایا سەركەوتوو نەبووە. ئەمڕۆ لەكوردستان ناوەندێكی سیاسی دەسەڵاتدار خەبات دەكات بۆ شەرعیەتدان بە سەربەخۆیی كوردستان، بەڵام لە ناوخۆدا هەوڵی رێگری و كێشە دروستكردن لە ئارادایە دژی ئەو شەرعییەتدانە، بۆ ئەوەی كورد نەتوانێ هێزی هاوسەنگ دروست بكات.
* پێت وانیە لەدوای تێپەڕبوونی 100 ساڵ بەسەر ڕێككەوتننامەی سایكس بیكۆ لەئێستادا كورد مافی خۆیەتی ئەو دەرفەتە بقۆزێتەوە؟
- پێویستە لەپرسیاركردن و وەڵامدانەوەدا بابەتەكان تێگەو چەمكەكان تێكەڵ نەكەین، مەبەستم ئەوەیە، كە كورد داوای هەڵوەشاندنەوەی نەخشەی سایكس بێكۆ ناكات لە ناوچەكەدا، ئەوە وتاری سیاسی كورد نییە، راستە سەدساڵ بەسەر ئەو رێككەوتننامەیەدا تێدەپەڕێ، بەڵام ئەمڕۆ دەرفەتێك و هەل و مەرجێك لەسەرئاستی خودی و بابەتی هاتۆتە ئاراو لەبارە كە كورد چارەنووسی خۆی لەگەڵ دەوڵەتی عێراق یەكلابكاتەوە لەبەر ئەم هۆیانە:
1- گەمەی هێزی داگیكاری و ململانێ و هاوسەنگی هێز وەك سەدەكانی پێشوو رۆڵی وای نەماوە. بەڵكو تێگەی هێز بەمانای جیاوازی نایەت لەپلەدا، بەڵكو ماناكە وا لە سروشتی ئەو هێزەدا، كە دەتوانێت بریاری گرنگ بدات لەسە ئاستە جیاوازەكان كە فیكر و ئەبوری رۆڵی تیا دەگێڕێ.
 2- پەرەسەندنی دیموكراسییەت و مافەكانی مرۆڤ كە گەمەكەر و رەگەزی نوێی هێناوەتە ناو گۆرەپانی ململانێ، كە رێگە لەبەكارهێنانی هێزی چەكداری دەگرێت، مەرج نیە ئەو رەگەزانە دەوڵەت بن، كورد ئەمڕۆ ئەو نمونەیەیە، بەڵام رۆڵی هەیە، كورد ئەو رۆڵەی لەشەڕی تیرۆریزمدا بەباشی نواند، بەردەوامیش دەبێ لەو میانەدا.
3- كورد نە هاوبەش و نە سودمەند بووە لەگەڵ عێراقدا، بەڵكو زیانی گەورەی پێ گەیەندراوە لە ئاستی ژێرخانی ئابووری و سەرخانیەوە، سامان و سەرمایەی بەتاڵان براوە، لەگەڵ ئەوەشدا بەچەكی كۆكوژ تاوانی گەورەیان دژكردووە، كیمیا باران و ئەنفال تا جینۆساید كردنی، تا ئەمڕۆش تاوان كردن دژی كورد بەشێوازی تری دارایی و ئابووری وكارگێڕی و دەروونی لەلایەن دەوڵەتی عێراقەوە بەردەوامە، عێراق دەوڵەتێكی شكستخواردووی تائیفی مەزهەبییەو باوەڕی بەپێكەوەژیانی هاوسەنگ نییە. كورد مافی خۆیەتی بە رێگەی ئاشتی لەناو جوگرافیای سیاسی بەزۆر دروستكراوی عێراق بێتە دەرەوە لەناو جوگرافیای سروشتی و مێژوویی خۆیدا لە رووی سیاسییەوە جیا ببێتەوە و سەربەخۆ بێ.
* تاچەند پێویستە ناسنامەی دیاریكراوی خۆمان هەبێت وەك كورد لە ئەندام بوون لە نەتەوەیەكگرتووەكان؟ چۆن بتوانین ئەو كارە بكەین؟!
- ئێمە نەتەوەیەكین تایبەتمەندی خۆمان هەیە كە دان پێدانراوە و لەسەر خاكی خۆمان دەژین و خاكی نەتەوەو گەلێكی ترمان زەوت نەكردووە، لەهەمان كاتدا ئەمڕۆ خاوەنی دەسەڵاتی سیاسین، كە خۆمان بەڕێوە دەبەین، ئەو سێ فاكتۆرە سێ رەگەزی یان سێ پایەی سەرەكی دروستكردنی دەوڵەتن، بەپێی یاساو رێسا نێودەوڵەتییەكان كورد مافی پێشێلكراوە، بەڵكو هەوڵی توانەوەو لەناوبردنیشی دراوە، ئایا ئەم گەلە نابێ وەك مرۆڤ وگەلانی جیهان مافی نەبێی و ئازادانە بڕیار لەچارەنووسی خۆی بدات؟ كوردبوون و كوردستانی بوون ناسنامەی كوردە، بەڵام شوناسی سیاسیمان نییە، خەباتمان بۆ بەدەستهێنانی ئەو شوناسەیە كەدەمانكاتە بەشێك و بەشداربوویەك لەیانەی نێودەوڵەتیدا كەبەفەرمی دان بەو بوونەماندا دەنرێت. بەشی دووەمی پرسیارەكەت، چۆن بتوانین ئەو كارەبكەین؟ ئەوپرسیارە زۆر هەڵدەگرێ، بەڵام بەكورتی دەڵێم، پێویستە لەسەر سێ ئاست هەوڵبدەین بۆ گەیشتن بەسەربەخۆیی. لەسەر ئاستی ناوخۆ، یەكخستنی وتار و هەڵوێستی سیاسی دەربارەی هەنگاوەكانی سەر بەخۆیی. لەسەر ئاستی ناوچەیی، رەچاوكردنی هاوسەنگی لەنێوان دەوڵەتەكاندا بەتایبەتی ئێران و توركیا و سعوودیە. كفتوگۆی چڕوپڕ لەگەڵ عێراق بۆ گەیشتن بەلێكگەیشتن و رێككەوتن. كە كاریگەری لەسەر هەڵوێستی وڵاتان تر دەبێ، رەواندنەوەی ئەو مەترسیانەی ئێران و توركیا هەیانە، دەربارەی پرسەكەو پاشەڕۆژی كورد لەو وڵاتانە. لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، گرتنەبەری دیپلۆماسییەتی هێمن لەرێگەی دروستكردنی لۆبی. بایەخدانی زیاتر بەپەیوەندی لەگەڵ روسیا فەرەنسا ئەڵمانیا بەریتانیا. بەكارهێنانی كارتی مافەكانی مرۆڤ، دیموكراسیەت. . جەختكردن لەسەر پاراستنی مافی پێكهاتەكانی كوردستان وهاوبەشی وبەشداری لەشەر دژی تیرۆر.
* دەنگدان بۆ ڕیفڕاندۆم و سەربەخۆیی كوردستان ئەركێكی نەتەوەیی و ئەخلاقیە یان میزاجە؟
- هاونیشتمانیانی كوردستان مێژوویەكی پڕ سەروەریان تۆمار كردووە لەخەبات و قوربانیدان دا، لە پێناو بەدەستهێنانی مافەنەتەوەیی و نیشتمانیەكانیدا. بەشداریكردن و دەنگدان بە بەڵێ لە ریفراندۆمدا ئەركێكی ئاسان و ساكارە، بەڵام ماناو ئاكامێكی چارەنووسسازی هەیە. ئەرك لە ئەخلاقەوە سەرچاوەی گرتووە كە ئەخلاقی خودی، كۆمەڵایەتی، سیاسی ئەخلاقی نیشتمانی پێكدێنێ، لەبەر ئەوە خۆ جیاكردنەوەو خۆبەدوورگرتن یان دژایەتیكردنی ئەو ئەركە مانای خۆ جیاكردنەوەو دژایەتیكردنی ئەخلاقی خودی وسیاسی و كۆمەڵایەتی و نیشتمانیە. دەبێ بزانرێت كەریفراندوم كارێكی میزاجی وهەوەس بازی نیە، بەڵكو كارێكە پەیوەندی بەچارەنووسی كوردەوە هەیە. ئەمە یەكەم جارە لەمێژووی كورددا گەلی كوردستان دەسەڵاتی خۆی بەشێوەی دیموكراسی بۆ سەربەخۆیی بەكاربێنێ وەك بەڵگەیەكی مێژوویی سیاسی و یاسایی.
* ئایا ڕێگەی سیاسی هەرێمی باشووری كوردستان بەرەو ڕیفڕاندۆم بۆ سەربەخۆیی لەم هەلومەرجەو گەمە سیاسییەكاندا بەدروست دەزانیت؟
- دەتوانم وەڵامی پرسیارەكەت زۆر بەكورتی بدەمەوەو بڵێم بەڵێ، بەڵام بەپێویستی دەزانم روونكردنەوە و هۆكارەكان بخەمەڕوو. یەكەم، هەرسێ رەگەزە سەرەكیەكەی دروستبوونی دەوڵەت كە گەل و خاك و دەسەڵاتی سیاسییە لە كوردستان واقیعەو لەگۆرەپانی ژیانی سیاسیدا رۆڵ دەبینێ. دووەم، دەوڵەت دامەزراوەی تایبەت بەخۆی هەیە، كە بەشێك نییە لەدەسەڵاتی سیاسی بەگۆڕین ولەناچوونی دەسەڵاتی سیاسی ئەو دەمەزراوەیە دەمێنێ، رۆڵی خۆی لە پاراستنی گەل و وڵاتدا دەبینێ، ئەویش سوپایە. كوردستان لەسەر ئەرزی واقیع هێزێكی چەكداری هەیە كە هەڵقووڵاوی مێژووی خەباتی گەلە، ئەویش هێزی پێشمەرگەی كوردستانە، كە لە شەڕی لەگەڵ تیرۆریستانی داعشدا بە جیهانی سەلماند هێزێكی نیشتمانیی داكۆكیكەرە لە سنور و خاك و گەلی كوردستان. هەرچەندە ئەو هێزە زیاتر لەئەندام و كادیرانی پارتی و یەكێتی لە خۆگرتووە كە ئەوەش هۆكاری مێژوویی هەیە، بەڵام هێزی پارێزەری كوردو كوردستانە. بۆتە جێگەی باوەڕ و متمانەی ناوەندە سیاسی و سەربازییە نێودەوڵەتیەكان و بەئاشكرا پەیوەندی و هاوكاری دەكەن، سێیەم، بوونی بنەمایەكی ئابووری سەربەخۆ، سەرباری كێشەوگرفت بەهۆكاری بابەتی خودی. چوارەم بوونی ئیرادەی سیاسی لەلایەن ناوەندی بڕیار بەدەست كە بەرپرسیاریەتی قۆناغ و سەردەمەكەی لەئەستۆ گرتووە. ، پێنجەم، بوونی ئاشتی و سەقامگیریی كۆمەڵایەتی و سیاسی، لە خۆگرتنی سەدان هەزار ئاوارەو پەنابەری عێراقی و سوری. شەشەم، پێكەوەژیانی ئاشتیانە و برایانەی كورد و پێكهاتەكانی كوردستان، رێز گرتن لەماف داخوازییە كانیان. حەوتەم، هەلومەرجی بابەتی پرەنسیپە نێودەوڵەتییەكان دژی سەربەخۆیی كوردستان نین، كورد وەك رەگەزی چارەسەر و فاكتەری ئاشتی و سەقامگیری رۆڵ دەبینێ، بەپێی پرەنسیپە نێودەوڵەتیەكان هەنگاو دەنێ كە سبەینێ دەوڵەتێكی دیموكراسی لەناوچەكەدا لەدایك دەبێ، هەشتەم، عێراق وەك دەوڵەت لەبەردەم قەیرانی شەرعیەت دایە كە نوێنەرایەتی ئیرادەو بەرژەوەندی گشتی پێكهاتەكانی ناكات. تانوپۆی سیاسی كۆمەڵایەتی یاسایی هەڵوەشاوە، دەوڵەت خاوەنی دامەزراوەكانی خۆی نییە لەسوپاو دادوەری بەڵكو بوونەتە بەشێك لە دەسەڵاتی سیاسی و بەسەر حزبەكاندا وەك موڵك دابەشكراون، بەتایبەتی سوپا كە رەدیفیان بۆ دروستكروە. شەڕی داعش بەڵگەیەكی گەورەی ئەو واقیعەیە، هەروەها سیستەم و دەسەڵاتی سیاسی رەنگدانەوەی هاسەنگی سیاسی نیە و بۆتە ئامرازی گوشاربۆ سەر پێكهاتەكان وپەراوێز خستنیان. سیستەم و دەسەڵاتی سیاسی لە عێراقدا بۆتە عەقیدە و رۆشنبیری دینی و بۆتە سەرچاوەی گەندڵی بەهەموو جۆرەكانیەوە. سیاسەت و دین بوونەتە هاوسەری یەكتری. عێراق دەڵەتێكی شكستخواردوەو پاشەرۆژی نادیارە.
پ/ بۆ سەربەخۆیی كوردستان هەرەشەی دەرەكی تاچ ڕادەیەك مەترسییە و ئەگەر هەبێت چۆن خۆمانی لێ دەربازبكەین بۆ سەركەوتنی پرۆسەكەمان؟
- هەرەشەی دەرەكی هەمیشە لەسەركوردستان بووەو دەبێ، بڕینی بودجەو موچەی كوردستان، ئابڵۆقە خستنە سەر پێشمەرگە و بێبەریكردنی لە مافە دەستوورییەكان بەتایبەتی لەشەری دژی تیرۆریستانی داعشدا. تۆپبارانكردن و بۆمبارانكردنی گوندو ناوچە سنوریەكان لەلایەن ئێران و توركیاوە، دانانی بەرنامەو پیلانی تێكدەرانە، هاندانی لایەن و كەسانی تر لەلایەن عێراق و ئێرانەوە بۆ دژایەتیكردنی حكومەتی كوردستان، دروستكردنی ناكۆكی و دووبەرەكی، هەموو ئەوانە بەشێكن لەو مەترسیانە. مەترسی دیكەش لەئارادایە وەك داخستنی سنورەكان و پەنابردنە بەر هێزی سەربازی كە ئەگەری لاوازن، لەبەرئەوەی هاوكێشەی سیاسی لەناوچەكەدا رێگە بەتێكدانی هاوسەنگی هێزو سەقامگیری لەكوردستاندا نادات.
* ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم لەئێستادا لەژێر دەستی هێزی پێشمەرگەی كوردستان دایە، تا چەند دەتوانین پارێزگاریان لێ بكەین؟
- دروستكردنی متمانە لەنێوان كوردودەسەڵاتی سیاسی و پێكهاتەكانی كوردستاندا، بەپێدانی گەرەنتییە بەو پێكهاتانە كە ماف و داخوازییەكانیان پارێزراوبێ. ئاسایش و سەقامگیری لەناوچەكانیاندا بەرقەراربێ، سەروماڵیان وەك هەمیشە لەلایەن كوردەوە پارێزراوبێ. بەشداری پێكردنی پێكهاتەكان لە ناوەندەكانی دەسەڵاتی سیاسیدا، بەشداری پێكردنیان لەناو هێزەكانی پێشمەرگەو ئاسایشدا، ئەوكاتە دەتوانن رۆڵی كارا ببینن لەپاراستنی ئەو ناوچانە لەگەڵ كورددا. لەگەڵ ئەوانەشدا بایەخدانی زیاتر بە دیالۆگ لەگەڵ حكومەتی عێراق و لایەنە سیاسییە عێراقیەكان، بۆ دانپێدانان بەسنوری سیاسی كوردستان بەگوێرەی جوگرافیای سروشتی كوردستان، ئەو دانپێدانانە كێشەكە چارەسەر دەكات.
* تاچەند ڕاستە كە چاودێرانی سیاسی دەڵێن گەر كورد ئەم دەرفەتە لەدەست بدات كاتی زیاترو قوربانیدانی زیاتری دەوێت تاكو جارێكی تر دەرفەتێكی وەك ئێستا دەڕەخسێتەوە؟
- نەك چاودێرانی سیاسی، بەڵكو لەخوێندنەوەی واقیعی سیاسی لە ناوچەكەداو رۆڵی ئەمەریكاو روسیا و یەكێتی ئەوروپا، هەلومەرجەكان لەبارن. لەمێژوودا بینیمان دروستبوونی دەوڵەتان لە ئاكامی ناسەقامگیری و جەنگەكاندا بووە. ئەو دەوڵەتانەی دوای جەنگی یەكەم و دووەم و دوای جەنگی سارد دروستبوون. لەدوای بەناو بەهاری عەرەبی و جەنگی تیرۆریزمی داعش دەوڵەتی دیكەش دروست دەبێ كە كوردستانە. دەبێ بزانرێ واقیع راوەستاو و جێگیر نییە، بەڵكو رووداو بابەتی دیكە دێنە ئاراوە كە ئەو واقیعە گۆڕانی بەسەردا دێت.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌