2017-08-08

موحسین محەمەد
دەوڵەتی‮ ‬عێراق لە دوای‮ ‬پرۆسەی‮ ‬ئازادكردندا،‮ ‬دەرفەتێكی‮ ‬زێڕینی‮ ‬بۆ‮ ‬ڕەخسا بۆ ئەوەی‮ ‬ببێتە وڵاتێكی‮ ‬ئازاد و دیموكرات‮. ‬بەهۆكاری‮ ‬جیاوازی‮ ‬كولتووریی‮ ‬و نەتەوەیی‮ ‬لەلانكەی‮ ‬ڕۆژهەڵاتدا،‮ ‬بۆچوونەكە‮ ‬ڕاست دەرچوو،‮ ‬كولتووری‮ ‬داخراوی‮ ‬عێراق ئەو خەونەی‮ ‬مرۆی‮ ‬نوێی‮ ‬وڵاتەكەی‮ ‬لەباربرد،‮ ‬ئەوەی‮ ‬چاوەڕوان دەكرا،‮ ‬ئەوها دەرنەچوو‮.‬
پێكهاتەكانی‮ ‬دووچاری‮ ‬هەڵەی‮ ‬ستراتیژی‮ ‬گەورە بوون،‮ ‬ساڵ بە دوای‮ ‬ساڵ،‮ ‬لەجیاتی‮ ‬هەوڵدان بۆ لەیەك نزیكبوونەوە،‮ ‬بە پێچەوانەوە لەیەك دووركەوتنەوە،‮ ‬پەراوێزكردن،‮ ‬حوكمڕانیەتی‮ ‬تاكڕەوی،‮ ‬جێگەی‮ ‬ئاشتەوایی‮ ‬گرتەوە،‮ ‬ئەو فراوانبوونەش لە ناكۆكیەكاندا،‮ ‬لایەنی‮ ‬خراپەكاریی‮ ‬كولتوورەكانی‮ ‬هێندەی‮ ‬تر زەقكردەوە‮. ‬ڕێكخراوی‮ ‬تیرۆریستی‮ ‬داعش پەیدابوو،‮ ‬گۆڕەپانی‮ ‬جەنگێكی‮ ‬وێرانكەری‮ ‬بەدوای‮ ‬خۆیدا هێنا،‮ ‬كە ئەگەر لە شوێنی‮ ‬خۆیشی‮ ‬دابمركێتەوە ئەوە كارێگەریەكانی‮ ‬بۆ ئایندە قوڵتر دەبن و كاڵنابنەوە‮. ‬ئێستا ئەم پرسیارە لە هەموو شوێنێك و لە هەر بۆنەیەكدا دەكرێت،‮ ‬دوای‮ ‬ئەوەی‮ ‬خاكی‮ ‬داگیركراو بەتەواوی‮ ‬لەدەستی‮ ‬داعش دەردەهێنرێ،‮ ‬لە عێراقدا چی‮ ‬ڕوودەدات؟ بێگومان،‮ ‬لەبەرئەوەی‮ ‬هۆكارەكانی‮ ‬دروستبوونی‮ ‬دۆخەكە زۆر ئاڵۆز بوون،‮ ‬چارەسەركردنەكەشی‮ ‬ئاڵۆز دەبێت،‮ ‬ئەگەر مەحاڵ نەبێت‮. ‬
ڕاستیەكی‮ ‬زۆر تاڵە،‮ ‬پێكهاتەكانی‮ ‬ئەو وڵاتە دابەشبوونەتە سەر سیاسەتی‮ ‬هەرێمیی‮ ‬وڵاتە دراوسێكان‮. ‬لە دۆخێكی‮ ‬ئەوهادا،‮ ‬هەرچەندە ململانێی‮ ‬سیاسی‮ ‬و سەربازیی‮ ‬وڵاتە دراوسێكانی‮ ‬فراوانبێت،‮ ‬ڕاستەوخۆ لەسەر خاكی‮ ‬عێراق‮ ‬ڕەنگدەداتەوە،‮ ‬لەپێشی‮ ‬هەموو ئەو ململانێیانەیش،‮ ‬ناكۆكی‮ ‬نێوان ئێران و سعودیەیە،‮ ‬كە ئێستا‮ ‬ڕووی‮ ‬لە هەڵكشانە نەك داكشان‮. ‬ئینجا لە ئەنجامی‮ ‬فراوانبوونی‮ ‬ناكۆیەكان و دابەشبوونی‮ ‬سیاسی،‮ ‬بڕوایەكی‮ ‬تەواو‮ ‬ڕەگی‮ ‬داكوتاوە،‮ ‬كە مەحاڵە لە عێراقدا حكومڕانیەتی‮ ‬هاوبەش دروستببێت‮. ‬لە دۆخێكی‮ ‬ئاڵۆزی‮ ‬سیاسی‮ ‬ئەوهادا،‮ ‬ئەم پرسیارە بەناچاری‮ ‬دەكرێت،‮ ‬ئایا ئەم دەوڵەتە بەرەو دابەشبوون دەڕوات،‮ ‬یان پارچەپارچەبوون؟ بێگومان ئەو دوو پرۆسەیە زۆر لەیەك جیاوازن‮. ‬بەپێی‮ ‬هەژموونی‮ ‬گەلان،‮ ‬لە پرسی‮ ‬ئاڵۆزی‮ ‬سیاسی‮ ‬عێراقدا سێ سیناریۆ خۆی‮ ‬دەسەپێنێ،‮ ‬سیناریۆی‮ ‬یەكەم‮: ‬دابەشبوونی‮ ‬ئارەزوومەندانەیە لە ناسنامەیەكی‮ ‬نوێدا‮.‬
لەم سیناریۆیەدا،‮ ‬ئەگەر پێكهاتە سیاسییەكانی‮ ‬عێراق بتوانن خۆیان لە كولتووری‮ ‬داخراو‮ ‬ڕزگاربكەن،‮ ‬ئەوە دەتوانن لە ژێر چەتریكی‮ ‬نوێدا،‮ ‬دەوڵەتەكە دابەشی‮ ‬سەر سێ وڵاتی‮ ‬یەكگرتوو بكەن،‮ ‬بەبێ ئەوەی‮ ‬یەكێكیان بتوانێ مافی‮ ‬ئەوی‮ ‬دیكە بخوات،‮ ‬ناوی‮ ‬عێراقیش هەر وەكو خۆی‮ ‬دەمینێتەوە،‮ ‬ئەگەرچی‮ ‬لە سێ كۆماری‮ ‬جیاوازیش پێكبیت‮. ‬بەمەش،‮ ‬لەلایەك‮ ‬ڕەزامەندی‮ ‬كۆمەڵگەی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬بەدەست دەهێنن،‮ ‬لەلایەكی‮ ‬دیكە،‮ ‬لایەنگیری‮ ‬سیاسی‮ ‬دراوسێكانیان لەدەست نادەن‮. ‬بۆ ئەم سیناریۆیە ئاماژەیەك هەیە،‮ ‬كە داوادەكات داهاتی‮ ‬نەوت بچێتە ناو ژماریەكی‮ ‬بانكی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬ئیدی‮ ‬لەوێوە دابەشبكرێت‮. ‬هەروەها داواكراوە هێزەكانی‮ ‬حەشدی‮ ‬شەعبی‮ ‬هەڵبوەشێنرێتەوە.ئەم دوو ئاماژە،‮ ‬نەیاری‮ ‬زۆرە بەتایبەتی‮ ‬لەلایەن شیعەكان،‮ ‬كە ئێستا حوكمڕانیەتی‮ ‬عێراقیان بەتەواوی‮ ‬لەدەستە‮. ‬لەم بژاردەدا،‮ ‬ئەگەر پێكهاتەكان نەگەیشتنە‮ ‬یەك بۆ دابەشكردنی‮ ‬ئارەزوومەندانە،‮ ‬ئەوە ناچاردەبن بچنە سەر سیناریۆی‮ ‬دووەم بۆ دابەشكردنی‮ ‬ئارەزوومەندانە،‮ ‬ئەویش جیابوونەوەی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستانە لە دەوڵەتی‮ ‬عێراقدا،‮ ‬كە ئێستا لەناوەی‮ ‬كوردستاندا هەوڵێكی‮ ‬تەواو هەیە بۆ ئەو سەبەخۆییە‮. ‬عەرەبەكان‮ ‬ڕای‮ ‬جیاوازیان هەیە،‮ ‬هەندێكیان لەگەڵن و هەندێكیان بەتەواوی‮ ‬دژی‮ ‬سەربەخۆی‮ ‬كوردستانن،‮ ‬هەندێكیش لەگەڵ جیابوونەوەن بە سنووری‮ ‬ساڵی‮ ‬2003 ‮ ‬كە ئەمەش بۆ كوردستان جێگەی‮ ‬قبولكردن نییە،‮ ‬ئەگەر كەركووك بە نموونە وەربگرین،‮ ‬گەلی‮ ‬كورد دوو جار ئەو شارەی‮ ‬ئازادكردووە و ساڵی‮ ‬2014 ‮ ‬نەیهێشت بكەوێتە دەستی‮ ‬ڕێكخراوی‮ ‬تیرۆریستی‮ ‬داعش،‮ ‬ئێستا چۆن وا بە ئاسانی‮ ‬شارێكی‮ ‬مێژوویی‮ ‬خۆی‮ ‬ڕادەستی‮ ‬عەرەبەكانی‮ ‬بكاتەوە؟‮! ‬ڕەنگە ئەم بژاردە لق و پۆپی‮ ‬لێبكەوێتەوە‮.‬
‮ ‬لە پشتی‮ ‬دێڕەكان ئاماژەیەك دەخوێنینەوە،‮ ‬عەرەبەكان دەیانەوێ سنووری‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان‮ ‬یەكسەر جیابێتەوە،‮ ‬سنووری‮ ‬ماددەی‮ ‬سەدوچلیش بدرێتە دەستی‮ ‬لیژنەیەكی‮ ‬باڵا بۆ جێبەجێكردنی‮. ‬بێگومان ئەگەر لیژنەكە لەناوەی‮ ‬عێراق بێت،‮ ‬ئەوا كورد دەبێ دەستی‮ ‬لەم شارە بشوات،‮ ‬بەپێچەوانەوە،‮ ‬ئەگەر بدرێتە دەستی‮ ‬ئەنجوومەنی‮ ‬ئاسایش و لێژنەی‮ ‬نێودەوڵەتی،‮ ‬ڕەنگە بەشێكی‮ ‬زۆری‮ ‬ناوچە دابڕینراوەكان بگەڕێنەوە سەر سنووری‮ ‬كوردستانی‮ ‬سەربەخۆ‮.‬
‮ ‬لە سیناریۆی‮ ‬سێیەمدا،‮ ‬دابەبشبوونی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬عێراقە بەسەر سێ وڵاتی‮ ‬جیاوازدا‮. ‬وادەی‮ ‬قسەكردن لەسەر ئەم سیناریۆیە جارێ زۆر زووە،‮ ‬لەبەرئەوەی‮ ‬لەناوەوەو لە دەرەوەدا،‮ ‬هیچ جۆرە ئامادەییەك بۆ ئەمجۆرە دابەشبوونە نییە‮. ‬
كەواتە ئەگەری‮ ‬زۆر هەیە،‮ ‬پێكهاتەكان بگەڕێنەوە سەر دابەشبوونی‮ ‬ئارەزوومەندانە لە نێوان كوردستان و عێراقدا،‮ ‬هێشتا ئاماژەكان دوورن،‮ ‬كاتیش لە دۆخی‮ ‬سیاسی‮ ‬عێراقدا زۆر گرنگە،‮ ‬ئەگەر فریای‮ ‬نەكەون،‮ ‬ڕەنگە وڵاتەكە بچێتە قۆناغی‮ ‬پارچەپارچەبوون،‮ ‬ئەو پرۆسەیەش بەبێ جەنگی‮ ‬ناوخۆ‮ ‬ڕوونادات‮. ‬بۆچوونێك هەیە دەڵێت‮: ‬دوای‮ ‬شەڕی‮ ‬داعش،‮ ‬شەڕ‮ ‬لەنێوان كورد و شیعە‮ ‬ڕوودەدات‮. ‬لە ئەیلولی‮ ‬ئەمساڵدا كوردستان دەچێتە قۆناغی‮ ‬دەنگدان لە پێناوی‮ ‬سەربەخۆییدا،‮ ‬ئینجا ئەگەر لایەنە شیعییە توندڕەوەكان بە پاڵپشتی‮ ‬دەرەكی،‮ ‬گڕ‮ ‬لە گۆڕەپانەكە بەربدەن،‮ ‬پێكدادانی‮ ‬حەتمی‮ ‬لەنێوان پێكهاتەكان‮ ‬ڕوودەدا،‮ ‬كە هاوپەیمانییەتی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬ئەمەی‮ ‬ناوێ‮. ‬بەدووری‮ ‬نازانم،‮ ‬ئەمریكا بابەتی‮ ‬جیابوونەوەی‮ ‬كوردستان بەدەرفەت بزانێ بۆ دروستكردنی‮ ‬پێكدادان لە نێوان كورد و حەشدی‮ ‬شەعبیدا،‮ ‬لە ئاكامدا بە هەڵوەشاندنەوەی‮ ‬حەشد،‮ ‬یان دوورخستنەوەی‮ ‬بۆ باشووری‮ ‬عێراق،‮ ‬كۆتایی‮ ‬بێت‮. ‬كێشەی‮ ‬هەرە گەورەی‮ ‬كەنداویش ناكۆكی‮ ‬نێوان سعودیەو ئێرانە،‮ ‬لەگەڵ هەڵكشانێكی‮ ‬لەناكاوی‮ ‬ناكۆیەكان و سەرهەڵدانی‮ ‬پێكدادان،‮ ‬عێراق سەرەتا خۆی‮ ‬بەدوور دەگرێت،‮ ‬دواجار‮ ‬بەناچاری‮ ‬و لە ژێر كاریگەریی‮ ‬حەشدی‮ ‬شەعبی‮ ‬و لایەنە شیعیەكان،‮ ‬تێدەئاڵێ‮. ‬هەر پێكهاتەیەك دەچێتەوە سەر بەرەی‮ ‬لایەنگیری‮ ‬خۆی،‮ ‬شەڕێكی‮ ‬ناوخۆیی‮ ‬ویڕانكەر بەرپادەبێت،‮ ‬تەنانەت ناوچە شیعە نشینەكانیش دابەشی‮ ‬چەندین بەرەی‮ ‬جیاواز دەبن،‮ ‬ئەوساكە عێراق بواری‮ ‬دابەشبوونی‮ ‬نامێنێ،‮ ‬ئەگەر بەیەكجاری‮ ‬نەبێت،‮ ‬ئەوە بۆ ماوەیەكی‮ ‬دوور پارچە پارچە دەبێت و چەندین كانتۆنی‮ ‬سیاسی‮ ‬و میلیشیایی‮ ‬لێ دروستدەبێت‮. ‬لەو ئەگەرەدا،‮ ‬هەندێ لایەنی‮ ‬شیعی‮ ‬لەپێناو بەهێزكردنی‮ ‬ئەم بەرەیە،‮ ‬هەڕەشە لە كوردستان دەكەن،‮ ‬دەیانەوێ بەر لە پارچەپارچە بوونی‮ ‬عێراق،‮ ‬كوردستان بگەڕێننەوە دۆخی‮ ‬دوو ئیداریی‮. ‬دەوڵەتی‮ ‬عێراق لە نێوان دابەشبوون و پارچە پارچەبووندا،‮ ‬ئایندەی‮ ‬ڕوون نییە،‮ ‬بە كام‮ ‬لەو بژاردانەدا دەشكێتەوە،‮ ‬بەڵام ئەوە‮ ‬ڕوونە،‮ ‬كە عێراق ناتوانێ ببێتە وڵاتێكی‮ ‬ئازاد و دیموكرات،‮ ‬هۆكاری‮ ‬هەموو ئەمانەش دەگەڕێتەوە بۆ هێزی‮ ‬كاریگەریی‮: ‬سیاسەتی‮ ‬نێودەوڵی،‮ ‬هاوپەیمانیەتی‮ ‬سەربازیی‮ ‬نێودەوەڵەتی،‮ ‬هەریمی،‮ ‬درزی‮ ‬گەورە لە نێوان پێكهاتەكانیدا‮. ‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌