2017-08-08

سابیر حوسێن
بەر لەوەی‮ ‬بچینە سەر گەنگەشەی‮ ‬پرسێكی‮ ‬چارەنووسسازی‮ ‬وەك ریفڕاندۆمەوە،‮ ‬بەشیاوی‮ ‬دەزانین لە رووی‮ ‬مێژوویەوە بەپشت بەستن بە سەرچاوە زانستییەكان هەڵوەستەیەك لەسەر ناوی‮ ‬كوردستان بكەین و بزانین وشەی‮ ‬كوردستان لەچیەوە هاتووە‮...‬؟‮ !‬
‮ ‬دیارە كوردستان وەك زاراوەیەكی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬و جوگرافی،‮ ‬چ ئەمڕۆ و چ لە مێژوودا بەو وڵاتە گوتراوە،‮ ‬كە كورد تیایدا نیشتەجێن‮.‬
هەرچەندە خاكی‮ ‬كوردستان تا ئێستا قەوارەیەكی‮ ‬سیاسی‮ ‬سەربەخۆی‮ ‬نەبووە،‮ ‬بەڵام وڵاتی‮ ‬كوردان لە مێژوودا چ لە لایەن كورد خۆی‮ ‬و چ لە لایەن نەتەوەكانی‮ ‬دراوسێی‮ ‬كورد و‮ ‬ڕۆژئاواییەكانیش بە كوردستان ناوی‮ ‬هاتووە‮. ‬لە مێژووی‮ ‬كۆندا ئەم ناوچەیە كە ئەمڕۆ كوردستانە بە گەلێك ناو وەكو‮ "‬سوبێر،‮ ‬سوبارتو،‮ ‬گوتیۆم،‮ ‬زاموا،‮ ‬كوهستان،‮ ‬بیلاد ئەلجیبال،‮ ‬ئەرز لئەكراد‮.. " ‬ناوی‮ ‬براوە،‮ ‬بەڵام دەركەوتنی‮ ‬ناوی‮ ‬كوردستان بۆ‮ ‬یەكەم جار لە مێژوودا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی‮ ‬دوازدەمی‮ ‬میلادی،‮ ‬كە لە سەردەمی‮ ‬سوڵتان سەنجەر دوایین پاشای‮ ‬سەلجوقی‮ ‬هەرێمێكی‮ ‬ئیداری‮ ‬پێك دێنێت مەڵبەندەكەی‮ ‬قەڵاتی‮ ‬بەهار بوو لە باكووری‮ ‬ڕۆژئاوای‮ ‬هەمەدان،‮ ‬ئەم هەرێمەش لە‮ ‬ڕۆژهەڵاتی‮ ‬زنجیرە چیای‮ ‬زاگرۆس،‮ ‬ویلایەتەكانی‮ ‬هەمەدان و دینەوەر و كرماشانی‮ ‬دەگرتەوە و لە‮ ‬ڕۆژئاواشی‮ ‬شارەزوور و سەنجابی‮ ‬دەگرتەوە‮. ‬یەكەم نووسەرێك كە ناوی‮ ‬كوردستان بێنێت لە كتێبەكەی،‮ ‬گەڕیدە و مێژوونووس‮ "‬حمداللە مستوفی‮ ‬قزوینی‮"‬بوو بە ناوی‮ "‬نزهە القلوب‮" ‬لە سەدەی‮ ‬چواردەمی‮ ‬میلادی‮. ‬لەم كتێبە باسی‮ ‬ئەو هەرێمە دەكات بە ناوی‮ ‬كوردستان كە لە لایەن سوڵتان سەنجەرەوە پێكهێنراوە،‮ ‬هەرچەندە پێش قزوینی،‮ ‬لە سەفەرنامەكەی‮ ‬گەڕیدەی‮ ‬ئیتاڵی‮ ‬ماركۆ پۆلۆ لە سەدەی‮ ‬سێزدەم ناوی‮ ‬كوردستان هاتووە،‮ ‬بەڵام لەوێ ناوەكە بە(كاردستان‮ ‬Cardistan‮)‬ هاتووە،‮ ‬نەك كوردستان‮. ‬
لەرووی‮ ‬مێژووییەوە لەگەڵ داڕمانی‮ ‬ئێمپراتوریەتەكانی‮ ‬جیهانی‮ ‬دیاریكردنی‮ ‬جوگرافیای‮ ‬سیاسی‮ ‬گەلان بەشێوەیەكی‮ ‬گشتی‮ ‬و پرسی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬گەلان بەشێوەیەكی‮ ‬تایبەتی‮ ‬بووە جێگای‮ ‬سەرنج و بایەخی‮ ‬نەتەوە پێگەیشتووەكان،‮ ‬ئیدی‮ ‬لەو مێژووە بەدواوە پرسی‮ ‬مافەكانی‮ ‬تاك و ئازادی‮ ‬و دیموكراسیش پەیوەست كرا بە پرسی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬گەلانەوە،‮ ‬بە واتایەكی‮ ‬روونتر لە پاش جەنگی‮ ‬دووەمی‮ ‬جیهانی‮ ‬تا ئێستا زیاتر لە‮ ‬30‮ ‬قەوارە لە جیهان لە‮ ‬ڕێگەی‮ ‬ڕاپرسییەوە سەربەخۆیی‮ ‬خۆیان‮ ‬ڕاگەیاندووە و بوونەتە دەوڵەتی‮ ‬سەربەخۆ‮. ‬ئێمە ناپرژێنە سەر هەموویانەوە،‮ ‬بەڵام لە رووی‮ ‬مێژووییەوە ئاماژە بەچەند تەجروبەیەكیان دەدەین‮: ‬
‮- ‬لەرێكەوتی‮ ‬1‮/‬7‮/‬1962‮ ‬جەزائیر كە‮ ‬ڕیفراندۆمی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬ئەنجامدا‮. ‬دانیشتوانی‮ ‬جەزائیر بە‮ ‬ڕێژەی‮ ‬99. 72%‮ ‬بە بەڵێ دەنگیان بۆ سەربەخۆیی‮ ‬جەزائیردا و تەنها دوو‮ ‬ڕۆژ دواتر فەرەنسا ناچار بوو دان بە سەربەخۆیی‮ ‬جەزائیردا بنێ‮. ‬
_هەروەها لە ساڵی‮ ‬1991‮ ‬هەرێمی‮ ‬كۆسۆڤۆی‮ ‬وڵاتی‮ ‬یوگسلاڤیای‮ ‬ئەوكات‮ ‬ڕیفراندۆمی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬ئەنجامدا و تێێدا دانیشتوانەكەی‮ ‬بە‮ ‬ڕێژەی‮ ‬99. 98%‮ ‬بە بەڵێ دەنگیان بۆ سەربەخۆیی‮ ‬دابوو،‮ ‬بەڵام بە هۆی‮ ‬بارودۆخی‮ ‬ئەو كاتەی‮ ‬یوگوسلاڤیا و بایكۆتی‮ ‬سربەكانی‮ ‬دانیشتووی‮ ‬ناو كۆسۆڤۆ،‮ ‬ئەو كات جگە لە ئەلبانیا هیچ وڵاتێك دانی‮ ‬بە سەربەخۆیی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كۆسۆڤۆ دانەنا‮. ‬هەمان كۆسۆڤۆ لە ساڵی‮ ‬2008‮ ‬بە بێ ئەنجامدانی‮ ‬ڕاپرسی،‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬ڕاگەیاند و لەئێستادا زیاتر لە‮ ‬111‮ ‬وڵاتی‮ ‬جیهان دانی‮ ‬پێداناوە‮. ‬سەرباری‮ ‬ئەمەش چەندین نمونەی‮ ‬دیكەی‮ ‬زیندوو لە ئارادایە كە لە رێگەی‮ ‬پیادەكردنی‮ ‬سیستەمی‮ ‬ریفراندۆم،‮ ‬داوای‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬دەكەن و زەمینەی‮ ‬سیاسی‮ ‬و نێودەولەتی‮ ‬بۆ خۆش دەكەن،‮ ‬وەك باشوری‮ ‬سودان كە سەركەوتوانە ئەنجامدراو گەیشتن بە ئامانجی‮ ‬خۆیان،‮ ‬هەرێمی‮ ‬سكۆتلەندا لە وڵاتی‮ ‬بریتانیا،‮ ‬كە بەچەند تەجروبەیەكی‮ ‬ریفڕاندۆم تێپەریون و بریارە دیسانەوە لەسەر مەسەلەی‮ ‬دەرچوونی‮ ‬بریتانیا لە‮ ‬یەكێتی‮ ‬ئەوروپاو خواستی‮ ‬مانەوەی‮ ‬سكوتلەندا لە چوارچێوەی‮ ‬ئەو‮ ‬یەكێتیە دیسان روو بكەنە سەندوقەكانی‮ ‬دەنگدانەوە،‮ ‬هەروەها پرسی‮ ‬ریفڕاندۆمی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كەتەلۆنیا لە ئیسپانیا و كیوبك لە كەنەداو‮... ‬تاد
‮ ‬لەم روانگەیەوە ئەو حەقیقەتە زانراوە،‮ ‬كەوا كورد گەورەترین نەتەوەیی‮ ‬بێ دەولەتە و خاكەكەی‮ ‬داگیركراوە و مافی‮ ‬خۆیەتی‮ ‬كە لە پێناو دەڕپەڕاندنی‮ ‬هێزە داگیركەرەكان خەبات بكات و سەروەری‮ ‬و شكۆی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬و دیاری‮ ‬كردنی‮ ‬جوگرافیای‮ ‬سیاسی‮ ‬بە دامەزراندنی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬كوردستانی‮ ‬بۆ خۆی‮ ‬بگێڕێتەوە‮. ‬ئەم بیرۆكەیەش خۆشبەختانە جگە لەوەی‮ ‬لەناو ئەدەبیاتی‮ ‬سیاسی‮ ‬زۆربەی‮ ‬لایەنە سیاسیەكانی‮ ‬كوردستان دا جێگای‮ ‬خۆی‮ ‬كردۆتەوە‮. ‬هاوكات رۆژ لە دوای‮ ‬رۆژ بناغە پتەوی‮ ‬فكری‮ ‬و سیاسی‮ ‬جەماوەری‮ ‬دادەكوتێ و پرسی‮ ‬وروژاندنی‮ ‬سەروەری‮ ‬وبانگەوازی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬خەریكە پانتایی‮ ‬كوردستان بەخۆیەوە دەگرێ‮. ‬وەك وەبیر هێنانەوەش لەسەرەتای‮ ‬دابەشكردنی‮ ‬كوردستان تاكو كۆتایی‮ ‬نیوەی‮ ‬یەكەمی‮ ‬سەدەی‮ ‬بیستەم لە چوار پارچەی‮ ‬كوردستان چەندین شۆڕش شۆڕش لە پێناو سەروەری‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬و هەوڵدان بۆ‮ ‬یەكگرتنەوەی‮ ‬كوردستان و دامەزراندنی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬كوردی‮ ‬بەرپا بوو كە دەكرێت ئاماژە بە شۆڕشەكانی‮ ‬شێخ مەحموود و سمكۆ شكاك و دامەزراندنی‮ ‬كۆماری‮ ‬كوردستان لەسەر دەستی‮ ‬قازی‮ ‬و بارزانی‮ ‬نەمر بكەین‮. ‬كەواتە راگەیاندنی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬بەسروشتی‮ ‬خۆی‮ ‬مافە،‮ ‬نەوەك بەخشین،‮ ‬بەڵكو مافێكی‮ ‬رەواو‮ ‬یاساییشە بۆ هەر گەلێكی‮ ‬خاوەن قەوارەیی‮ ‬نەتەوەیی،‮ ‬چونكە هەموو بڕیارەكانی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتووەكان و رێكەوتننامە نێودەوڵەتییەكان،‮ ‬دانیان بەم مافەدا ناوە،‮ ‬لەم بارەوە بیرمەندی‮ ‬سۆسیۆلۆژی‮ ( ‬جان جاك رۆسۆ‮ ) ‬دەڵێت‮: ‬مرۆڤ بە ئازادی‮ ‬لە دایك دەبێت،‮ ‬كەچی‮ ‬لە هەموو شوێنێكدا زنجیری‮ ‬كۆیلایەتی‮ ‬بەكێش دەكات،‮ ‬بێگومان سەرەكیترین و‮ ‬یەكەمین كۆڵەكەی‮ ‬ژیان و بەرزترین هیوای‮ ‬مرۆڤ‮ (‬ئازادی‮) ‬یە،‮ ‬هەروەها‮ ( ‬گـاندی‮ ) ‬یش دەڵێت‮: ‬ئەگەر نەتوانین بە ئـازادی‮ ‬بژین،‮ ‬باشتر وایە باوەش بۆ مەرگ بكەینەوە،‮ ‬بەو مانایەی‮ ‬واتا ژیان و ئازادی‮ ‬تەواكەری‮ ‬یەكترین‮. ‬
ئەم شرۆڤانە راماندەكێشن بۆ ئەوەی‮ ‬هەڵوەستەیەك لەسەر چەمكی‮ " ‬مافی‮ ‬چارەی‮ ‬خۆنووسین‮ " ‬بكەین،‮ ‬كە لە بواری‮ ‬سیاسەتی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬و،‮ ‬زانیاری‮ ‬سیاسیدا هاتۆتە ئاراوە و،‮ ‬بووە بە زاراوەیەكی‮ ‬یاسایی‮ ‬و سیاسی‮ ‬جیهانی،‮ ‬ئاماژە بەوە دەكات،‮ ‬كە هەر نەتەوە و گەلێكی‮ ‬خاوەن ناسنامەی‮ ‬جیاواز،‮ ‬مافی‮ ‬ئەوەی‮ ‬هەیە كە خواستە سیاسییەكانی‮ ‬خۆی‮ ‬دیاری‮ ‬بكات و شێوازێكی‮ ‬سیاسی‮ ‬دروستیش بگرێتەبەر بۆ هێنانەدی‮ ‬ماف و داوا رەواكانی‮ ‬و بەڕێوەبردنی‮ ‬ژیانی‮ ‬گەلەكەی،‮ ‬لە چوار چێوەیەكی‮ ‬یاسایی‮ ‬و دەستووریدا،‮ ‬بەبێ دەست تێوەردانی‮ ‬دەركی،‮ ‬یان سەركوتكردن لە لایەن دەوڵەتانی‮ ‬بێگانەوە‮. ‬لەمیانی‮ ‬ئەم بەرچاو روونكردنەوانە دەمانەوێ ئەوە راستیە بدڕكێنین كەوا نكۆلی‮ ‬لەوە ناكرێ كەوا هاوكێشەی‮ ‬پاڵپشیی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬لە پرۆسەی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬دا گرنگە و پێویستە،‮ ‬بە جۆرێك لە گرەنتی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬هەیە بۆ سەرخستنی‮ ‬پرۆسەكە،‮ ‬بەڵام نابێ ئەو حەقیقەتەش فەرامۆش بكەین،‮ ‬كە لە هیچ‮ ‬یەك لەو وڵاتانە بە پرۆسەی‮ ‬ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی‮ ‬تێپەڕیون،‮ ‬لەسەر ویستی‮ ‬پێشنیارێكی‮ ‬دەرەكی‮ ‬نەبووە،‮ ‬بەڵكو سەركردایەتی‮ ‬سیاسی‮ ‬ئەو نەتەوانە و ئەو قەوارانە بە پشتبەستن بە خواستی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬دانیشتوان ئەو پرۆسەیەیان دەستپێكردووەو ئەنجامیان داوە‮. ‬هەنوكەش كە پرسی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬كوردستان و ئەنجامدانی‮ ‬ڕاپرسی‮ ‬گشتی‮ ‬بۆتەوە باسێكی‮ ‬گەرمی‮ ‬بازنەی‮ ‬سیاسی‮ ‬و ئەكادیمی‮ ‬و شەقامی‮ ‬كوردی‮ ‬لە هەرێمی‮ ‬كوردستان،‮ ‬وەك مژارێكی‮ ‬گەرمیش شەن و كەو دەكرێ،‮ ‬زۆر گرنگە كەوا كۆدەنگی‮ ‬نیشتیمانی‮ ‬بۆ كۆكرێتەوەو‮ ‬ڕەهەندە جیاجیا پۆزەتیڤیەكانی‮ ‬ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی‮ ‬زیاتر بۆ تاكەكان شیبكرێتەوە،‮ ‬هاوكات خۆشمان بپارێزین لەوەی‮ ‬پرسە بچوككراوەكان‮ ‬یەكریزی‮ ‬نیشتیمانی‮ ‬بشێوێنێ و دەستی‮ ‬دەرەكی‮ ‬راكێشێتە ناوخۆ،‮ ‬چونكە ئەم دەرفەتە لەپاش‮ ‬100‮ ‬ساڵ بەسەر رێكەوتنی‮ ‬سایكس بیكۆ و دابەشكردنی‮ ‬كوردستان،‮ ‬زۆر بە ئەستەم بەم شێوەیە دووبارە دەبێتەوە كە هەموو دۆخەكان لە قازانجی‮ ‬كورد شكاوەتەوە‮. ‬لەم روانگەوە سوود وەرگرتن لە ئەزموونی‮ ‬گەلان دنیایەك دەرس و پەندی‮ ‬گرنگی‮ ‬تێدایە كە ئێمەی‮ ‬كورد لە پرۆسەی‮ ‬هەنگاونانمان بەرە و‮ ‬ڕیفراندۆم و جاڕدانی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬دەتوانین سوودی‮ ‬لێوەرگرین‮. ‬
وەك وەبیرهێنانەوەش پێویستە جەخت لەسەر ئەوە بكرێتەوە كەوا گرنگترین بڕیاری‮ ‬كۆمەڵەی‮ ‬گشتی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتووەكان،‮ ‬بریاری‮ ‬ژمارە‮ ‬1514‮ ‬ە،‮ ‬لە‮ (‬14ی‮/‬دێسەمبەری‮/ ‬1960‮) ‬دا دەرچووە،‮ ‬بە ناونیشانی‮ ( ‬راگەیاندنی‮ ‬پێدانی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬بۆ وڵاتان و گەلانی‮ ‬ژێردەستە‮ ) ‬لە مادەی‮ ‬یەكەمی‮ ‬راگەیاندننامەكەدا،‮ ‬كۆمەڵەی‮ ‬گشتی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتووەكان رایدەگەیەنێت‮: " ‬هەموو گەلێك مافی‮ ‬چارەی‮ ‬خۆنووسینی‮ ‬هەیە،‮ ‬بەپێی‮ ‬ئەم مافەش،‮ ‬مافی‮ ‬ئەوەی‮ ‬هەیە كە بە ئازادی‮ ‬پێگەی‮ ‬سیاسی‮ ‬خۆی‮ ‬دیاری‮ ‬بكات،‮ ‬بە ئازادیش هەوڵی‮ ‬گەشە كردنی‮ ‬ئابووری‮ ‬و كۆمەڵایەتی‮ ‬و رۆشنبیری‮ ‬خۆی‮ ‬بدات‮ " ‬90‮‬دەوڵەت دەنگیان بۆ ئەم بڕیارە دا،‮ ‬9‮ ‬دەوڵەتیش دەنگیان بۆ نەدا‮. ‬بڕیارەكە ئاماژەش بەوەش دەكات‮: " ‬ژێردەستكردن و زاڵبوون و چەوسانەوەی‮ ‬گەلان لە لایەن بێگانەوە،‮ ‬ئەوە دەگەیەنێت كە حاشا لە مافە بنەڕەتییەكانی‮ ‬مرۆڤ دەكرێت،‮ ‬ئەمەش دژ بە راگەیاندنەكەی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتووەكانە،‮ ‬تەنگ بە پروسەی‮ ‬ئاشتی‮ ‬و هاوكاری‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬هەڵدەچنێ‮. " ‬
لەكۆی‮ ‬ئەم گەنگەشەیەشەوە دووپاتیدەكەینەوە كەوا گەلی‮ ‬كوردستان گەورەترین قەوارەیی‮ ‬بێ دەولەتە،‮ ‬كە وێرای‮ ‬قوربانی‮ ‬زۆری‮ ‬تا هەنوكەش خاكەكەی‮ ‬داگیركراوە،‮ ‬بۆیە مافی‮ ‬سروشتی‮ ‬خۆیەتی‮ ‬لەپێناو سەربەخۆیی‮ ‬و دیاری‮ ‬كردنی‮ ‬جوگرافیای‮ ‬سیاسی‮ ‬بە دامەزراندنی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬كوردستانی‮ ‬شكۆ بۆ خۆی‮ ‬بگێڕێتەوە‮...... ‬هەنوكەش كاتی‮ ‬هاتووە كە هەنگاوی‮ ‬عەمەلی‮ ‬بۆ راگەیاندنی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬بهاوێژین،‮ ‬چونكە میوە هەر ئەو كات جوانە كە كارك و كاڵە بە دارەوە بێت،‮ ‬چونكە ئەگەر پێگەیشت و لێ نەكرێتەوە،‮ ‬دواتر بەسەر دارەوە دەڕزێ و كەس كەڵكی‮ ‬لێ وەرناگرێ‮. ‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌