2017-08-08

راپۆڕت‮: ‬عەبدولقەهار هەولێری
گەلی‮ ‬كورد،‮ ‬كە لە دنیادا وەك گەورەترین نەتەوەی‮ ‬بێ دەوڵەت‮ ‬دێتە ئەژمار،‮ ‬شوناسی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬هەردەم پرسێكی‮ ‬ئاڵۆزو هەرە گرنگ و چارەنووسساز بووە،‮ ‬باردۆخی‮ ‬جوگرافیای‮ ‬كوردستان بە گشتی‮ ‬جۆرێك بووە،‮ ‬كە لە رابردوو و ئێستادا هەردەم جێی‮ ‬سەرنجی‮ ‬زلهێزەكانی‮ ‬جیهان بووە‮. ‬كوردستان لە رابردوودا بە هۆی‮ ‬شەڕ‮ ‬و داگیركاریی‮ ‬دوو ئیمپراتۆری‮ ‬عوسمانی‮ ‬و سەفەوی‮ ‬بۆ‮ ‬یەكەم جار لە شەڕی‮ ‬چاڵدێران بوو بە دوو پارچە،‮ ‬لە دوای‮ ‬جەنگی‮ ‬یەكەمی‮ ‬جیهانی،‮ ‬زلهێزەكانی‮ ‬جیهان لە سەرەوەی‮ ‬هەموویان بریتانیا لە ترسی‮ ‬هەر بەهانەیەك،‮ ‬دوو پارچەی‮ ‬دیكەشیان لە كوردستان جیا كردەوە‮. ‬هەر كام لەو پارچانە بە هۆی‮ ‬باردۆخی‮ ‬ئەو وڵاتانەی‮ ‬كە كوردستانیان پێوە لكاوە لە رووی‮ ‬سیاسی‮ ‬و هاوكێشە نێودەوڵەتیەكان پێگەو هاوسەنگی‮ ‬و هەڵ و مەرجی‮ ‬تایبەت بە خۆیان هەیە‮. ‬تا بە ئەمرۆ دەكات،‮ ‬كە زیاتر لە بیست ساڵە باشوری‮ ‬كوردستان،‮ ‬نیمچە سەربەخۆیە و گرینگیەكی‮ ‬تایبەتی‮ ‬لە هاوكێشە سیاسیەكانی‮ ‬ناوچە و جیهاندا هەیە و لە ئێستاشدا هەرێمی‮ ‬كوردستانی‮ ‬باشوور بەرەو بریارێكی‮ ‬چارەنوساز هەنگاو دەنێت و بریارە لە‮ ‬25‮/‬9 ی‮ ‬ئەمساڵ ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی‮ ‬ئەنجام بدات،‮ ‬لەم رووەوە،‮ ‬خەبات سەرنج و بیرو بۆچوونی‮ ‬هاوڵاتیان دەخاتەڕوو‮.‬
عەیشان خان‮: ‬بەڵێ بۆ سەربەخۆیی،‮ ‬دۆزینەوەی‮ ‬كلیلە ونبووەكانی‮ ‬لە مێژنەی‮ ‬خەڵكی‮ ‬كوردستان،‮ ‬كە لەو پێناوەدا قوربانی‮ ‬بێ ژماری‮ ‬پێشكەش كردووە‮.‬
عەیشان خان،‮ ‬وەك چالاكوانێكی‮ ‬رێكخراوە جەماوەرییەكان سەرنجی‮ ‬خۆی‮ ‬بەم شێوەیە بۆ خەبات خستە روو‮: ‬هەنووكە گەلی‮ ‬كورد لەبەردەم بریارێكی‮ ‬چارەنوسازیی‮ ‬نەتەوەییدایە،‮ ‬بێگومان‮ ‬هەڵوەستە كردن لەسەر واقیعی‮ ‬سیاسی‮ ‬ئێستا و رووداوەكانی‮ ‬ئەم دواییەی‮ ‬عێراق و ناوچەكە ئاماژەن بۆ ئەوەی‮ ‬كە پرۆسەی‮ ‬پینەوپەڕۆكردنی‮ ‬وڵاتی‮ ‬بەناو عێراق پرسێكی‮ ‬دۆڕاوە و جگە لە بەفیڕۆدانی‮ ‬كات هیچ ئاكامێكی‮ ‬نابێت و كێشەی‮ ‬قووڵتر و ئاڵۆزتر دەخوڵقێنێت‮. ‬بە درێژایی‮ ‬چەند ساڵی‮ ‬رابردووش كورد ئەزموونێكی‮ ‬چاكی‮ ‬لە تەجروبەی‮ ‬حوكمرانیەتی‮ ‬وەرگرتووە‮. ‬بۆیە پێویستە خەڵكی‮ ‬كوردستان بە هەموو نەتەوە و ئایین و مەزهەبەكان،‮ ‬لە‮ ‬25ی‮ ‬ئەیلوول رووبكەنە سندوقەكانی‮ ‬دەنگدان و بەدەنگی‮ (‬بەڵی‮) ‬پاڵپشتی‮ ‬سەربەخۆی‮ ‬كوردستان بكەن‮. ‬بەمەش كلیلی‮ ‬ونبووی‮ ‬لە مێژنەی‮ ‬گەلی‮ ‬كورد خەریكە دەرگای‮ ‬خێرو خۆشی‮ ‬یەكجارەكی‮ ‬لە گەلێك دەكاتەوە،‮ ‬كە لەو پێناوەدا قوربانی‮ ‬بێ ژماری‮ ‬پێشكەش كرد‮. ‬
دڵدار مامە‮: ‬عێراق لە سروشتی‮ ‬خۆیدا دەوڵەتیكی‮ ‬دەستكرد بووە‮.‬
لەلایەن خۆیەوە دڵدار مامە وەك‮ ‬یاسا ناسێك دەربارەی‮ ‬پرسی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬سەرنج و تێبینییەكانی‮ ‬خۆی‮ ‬بەم شێوەیە بۆ رۆژنامەكەمان خستە روو‮: ‬بێگومان بەدیهاتنی‮ ‬خەونی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬و دامەزراندنی‮ ‬دەولەتی‮ ‬كوردستان و هەڵكردنی‮ ‬ئاڵاكەی‮ ‬لە گۆرەپانە نێو دەوڵەتییەكان،‮ ‬ئاواتی‮ ‬لەمێژینەی‮ ‬هەموو تاكیكی‮ ‬كوردە‮. ‬هەر لە رۆژهەلاتی‮ ‬كوردستانەوە‮ ‬تا رۆژئاواو هەر لە باشوورە وە تا باكوور‮. ‬كورد‮ ‬بە دریژایی‮ ‬میژووی‮ (‬میزۆپۆتامیا‮ ) ‬وولاتی‮ ‬نیوان دوو زی‮ ‬و پێش دروست بوونی‮ ‬دەولەتی‮ ‬عێراق،‮ ‬كورد لەسەر خاكی‮ ‬خۆی‮ ‬ژیاوە و بوونی‮ ‬هەبووە‮ ‬’ ئەمەش‮ ‬بەڵگەی‮ ‬میژوویی‮ ‬و جوگرافییە كە پیی‮ ‬دەگوترێت‮ ( ‬دلیل أساس‮ ) ‬واتە بەڵگەی‮ ‬بنەرەتی،‮ ‬ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ،‮ ‬كە كورد خاكی‮ ‬لی‮ ‬زەوت كراوە و لەم پرۆسەی‮ ‬بە دەوڵەت بوونی‮ ‬كوردستاندا مانای‮ ‬ئەوەیە عێراقی‮ ‬عەرەبی‮ ‬دەبێت لە كوردستان جیابكریتەوە‮ ‬نەك پیچەوانەكەی‮ ‬چونكە عێراق لە سروشتی‮ ‬خۆیدا دەوڵەتێكی‮ ‬دەستكرد بووە‮. ‬
شێرزاد كەریم‮: ‬ئەوانەی‮ ‬باس لە قەیرانی‮ ‬ئابوری‮ ‬دەكەن لە دوای‮ ‬ریفراندۆم،‮ ‬تەنها و تەنها قسەی‮ ‬نەیارانی‮ ‬كوردە و دوورە لە هەموو داتا و پێوەرێكی‮ ‬زانستی‮.‬
شێرزاد كەریم بۆ رۆژنامەی‮ ‬خەبات دەلێ‮: ‬بێگومان لە رووی‮ ‬ئابورییەوە هەرێمی‮ ‬كوردستان جگە لەو زەوی‮ ‬و زارە فراوانە كشتوكالیەی‮ ‬كە هەیەتی،‮ ‬هاوكات زۆرێك لە دانیشتوانیشی‮ ‬بەهۆی‮ ‬بەپیت و بەرەكەتی‮ ‬زەویە كشتوكالیەكانی‮ ‬خۆیان سەرقاڵی‮ ‬زەوی‮ ‬كێڵان و ئاژەڵداری‮ ‬بەخێوكردنی‮ ‬مەڕو ماڵات و پەلەوەرەكان كردووە،‮ ‬هاوكات لەگەڵ دۆزینەوە و دەرهێنانی‮ ‬نەوت لە باشووری‮ ‬كوردستان جیۆپۆلۆتیكی‮ ‬ئەم بەشەی‮ ‬كوردستان بە بەردەوامی‮ ‬بۆتە فاكتەرێكی‮ ‬كاریگەر لە هاوكێشەی‮ ‬سەربازی،‮ ‬سیاسی،‮ ‬ئابووری‮ ‬ناوچەكە و كۆمەلگای‮ ‬نێودەولەتی‮. ‬هەر ئەمەش وایكردوە هەرێمی‮ ‬كوردستان پێوەندی‮ ‬دیبلۆماسی‮ ‬و ئابووری‮ ‬لەگەڵ وڵاتانی‮ ‬ئەوروپا و توركیادا بەرەوپێشەوە ببات و رێكەوتنی‮ ‬فەرمی‮ ‬ئابووری‮ ‬نێوان كوردستان و وڵاتان تا ئاستێكی‮ ‬باش وایكردووە نەیارانی‮ ‬دوێنێ كورد ببنە لایەنی‮ ‬دووەمی‮ ‬رێكەوتنی‮ ‬ئابووری‮ ‬و ئەمڕۆ پەیوەندییەكان لەسەر بنەمای‮ ‬رێكەوتنی‮ ‬ئابووری‮ ‬دوولایەن مامەڵە دەكرێ،‮ ‬كەواتە ئەوانەی‮ ‬بیانو دەگرن وەكو تابوری‮ ‬پێنجەم چەواشەكاری‮ ‬ئەوە بڵاو دەكەنەوە كە كورد لەم ریفراندۆمە و دەنگدان بە سەربەخۆیی‮ ‬تووشی‮ ‬قەیران دەبێت،‮ ‬تەنها قسەی‮ ‬نەیارانە و دوورە لە هەموو داتاو پێوەرێكی‮ ‬زانستی،‮ ‬چونكە وڵاتانی‮ ‬هاوسنوور بەرژەوەندی‮ ‬ئابووری‮ ‬بازرگانیان گرنگترە لە‮ ‬ڕقەبەری‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬میلەتێك كە بەردێژایی‮ ‬سەد ساڵی‮ ‬رابردوو ئەنجامی‮ ‬نەبووە‮.‬
ناسكە‮ ‬عەبدوڵڵا رەسول‮: ‬ئەم ریفراندۆمە تەنها بۆ كورد نییە،‮ ‬بەڵكو بۆ تەواوی‮ ‬پێكهاتەكانی‮ ‬ئەم هەرێمەیە‮.‬
لەلایەن خۆیەوە ناسكە‮ ‬عەبدولڵا وەك ئافرەتێكی‮ ‬چالاكوانی‮ ‬كۆمەڵی‮ ‬مەدەنی‮ ‬لەسەر ئەم پرسە روونیدەكاتەوە كەوا هەرێمی‮ ‬كوردستان هەر لە كۆنەوە تاوەكو ئەمڕۆ مۆزیكێكی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬و دینی‮ ‬هەمەچەشنی‮ ‬هەبووە‮. ‬بە درێژایی‮ ‬مێژوو شانبەشانی‮ ‬گەلی‮ ‬كورد،‮ ‬عەرەب و تورك و توركی‮ ‬ئازەری‮ ‬و توركمان و ئەرمەنی‮ ‬و ئاشووری‮ ‬و كلدانی‮ ‬و جولەكە ژیاون،‮ ‬بێجگە لە نەتەوەیی‮ ‬جیاواز،‮ ‬دینی‮ ‬جیاوازیش هەمیشە لە كوردستاندا هەبووە‮: ‬ئیسلام بە هەردوو مەزهەبەكانی‮ ‬شیعە و سوننە،‮ ‬كە دینی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬كوردە،‮ ‬عەلەوی‮ ‬و‮ ‬یارسان كاكەیی،‮ ‬لەگەڵ دینی‮ ‬دی‮ ‬وەك جولەكە و مەسیحی‮ ‬و ئێزیدی‮ ‬لەگەڵ كورد ژیاون‮. ‬هۆكاری‮ ‬ئەم هەمەچەشنییە دەگەڕێتەوە بۆ شوێنی‮ ‬جوگرافی‮ ‬كوردستان كە بە درێژایی‮ ‬مێژوو سەرە‮ ‬ڕێگەی‮ ‬هاتوچۆی‮ ‬نەتەوە و دینی‮ ‬جیاواز بووە‮. ‬بۆیە پێویستە هەموو نەتەوە و ئاینەكانی‮ ‬كوردستان لە گەلی‮ ‬كورد بەپەرۆشتر بن بۆ سەربەخۆیی‮ ‬و نەكەونە ژێر كاریگەری‮ ‬هیچ ئەجیندایەكی‮ ‬دەرەكی،‮ ‬واتە سەربەخۆیی‮ ‬وەك چۆن بۆ كوردە،‮ ‬بەهەمان شێوە بۆ هاوڵاتیەكی‮ ‬توركمان و مەسیحی‮ ‬و تەنانەت عەرەبیشە،‮ ‬كەواتە زۆر گرنگە هەموو نەتەوەكان بە پەرۆشەوە دەنگ بە بەڵێ بۆ سەربەخۆیی‮ ‬كوردستان بدەن‮ .‬
ئاراس تۆفیق محەمەد‮: ‬گەلی‮ ‬كورد لەسەد ساڵی‮ ‬رابردوودا هەموو تراژیدییەكانی‮ ‬راگواستن و ئەنفاڵ و كیمیاباران و تەعریب و تەبعیسی‮ ‬هەمووی‮ ‬بەچاوی‮ ‬خۆی‮ ‬بینیوە‮.‬
هەر دەربارەی‮ ‬خواستی‮ ‬گەلی‮ ‬كورد بۆ ئەنجامدانی‮ ‬ریفراندۆم و دەنگدان بە بەڵێ بۆ سەربەخۆیی‮ ‬ئاراس توفیق وەك ئافرەتێكی‮ ‬چالاكوان لە بواری‮ ‬ئافرەتان بۆ رۆژنامەی‮ ‬خەبات گوتی‮: ‬هەر كەسێك تۆزێك زانیاری‮ ‬هەبێ لەسەر ئەو قوربانیانەی‮ ‬كە كورد لە پێناو سەربەخۆیی‮ ‬داویەتی،‮ ‬هەرگیز ویژدانی‮ ‬قبوڵ ناكات ئەوە بەزاریدا بێت و بلێ هێشتا ماویەتی‮ ‬كورد داوای‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬بكات،‮ ‬بێگومان گەلی‮ ‬كورد لەسەد ساڵی‮ ‬رابردوودا لە نەخشی‮ ‬جوگرافیایەك ژیاوە بەرهەمە تراژیدییەكانی‮ ‬راگواستن و ئەنفاڵ و كیمیاباران و تەعریب و تەبعیسی‮ ‬و ئەنفال و كیمیاباران و راگواستن و كۆمەڵكوژ و زیندانی‮ ‬و زیندەبەچاڵكردن و‮ ...‬هتد،‮ ‬هەمووی‮ ‬بەچاوی‮ ‬خۆی‮ ‬بینیوەو لە ئەرشیفی‮ ‬تۆماری‮ ‬مێژوودا‮ ‬یاداشتی‮ ‬كردوون‮. ‬ئەمانە هەموویان مێژویی‮ ‬پڕ‮ ‬لە تراژیدیای‮ ‬گەلی‮ ‬كورد و خەڵكی‮ ‬كوردستانن،‮ ‬كە لە پێناو سەربەخۆیی‮ ‬باجی‮ ‬داوە،‮ ‬ئیدی‮ ‬چۆن كەسانێكی‮ ‬خۆفرۆش ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی‮ ‬بە رەوا نابینن و بونەتە دادردەستی‮ ‬پیلانی‮ ‬داگیركەرو ناحەزانی‮ ‬كورد.؟‮!‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌