2017-04-17

ئەمیر تاها هەلوەیی‮❊‬‮ ‬
دڤان كودانێت نوكەدا ماڤێ چارەنڤیس وڕێفراندۆم بابەتێن زۆر گەرم ودگڕنگن وڕیفراندۆم ئامرازەكێ بجهئینانێ‮ ‬یە بۆ ماڤێ چارەنڤیس‮. ‬ڕێفراندۆم پڕوسیسەكا ئاراستەكرنا پڕسیارەكێ‮ ‬یە بۆ دەنگدەری‮ ‬ل سەر پڕسەكێ،‮ ‬كو پڕسیار دكارتا ریفڕاندۆمێ دا د هێتە نڤێسین و دەنگ دێ لسەر هێتە دان ژلایێ دەنگدەری‮ ‬ڤە ب بەرسڤەكا ئەرێ‮ ‬یان نەرێ‮. ‬وڕاپرسین ل سەر گەلەك بابەتان دهێتە كرن نە مە رجە تەنها سەرخەبوون بیت ودیسان بۆ پەسەندكرن وراستڤەكرنا دستور و‮ ‬یاسا دانانێ وگوهڕینا سیستەمێ سیاسی‮.. ‬هتد دهێتە كرن‮. ‬برێكا‮ ‬ڕێفراندۆمێ هەر كەس و مللەتەك دشێت دەبڕینێ ژ ناسنام وئینتما وئیرادا خو بكەت بو هەلبژارتنا وەزعەكێ‮ ‬یاسایی‮ ‬گونجای‮. ‬ومومكنە دەرئەنجامێ‮ ‬ڕیفراندۆمێ سەرخەبوون بیت وەكی‮ ‬باشورا سودانی،‮ ‬ویان ئێكگرتن بیت وەكی‮ ‬ئوسكتلەندا كو مایە دگەل بەریتانیا‮ ‬یان ژی‮ ‬خۆدادگەل‮ (‬انڤمام‮). ‬دان پێدانا نێڤ دەولەتی‮ ‬بدەرئەنجامێن‮ ‬ڕیفراندۆمێ ناهێتە كرن ئەگەر لپەی‮ ‬هندەك بنەما و پیڤەر وپێرابون ورێكخستنا نەبیت وتایبەت ئەویێن دەربارەی‮ ‬ڕیفراندومێن سەرخوەبوونێ دهێنە كرن،‮ ‬بۆ ڤێ چەندێ نوكە پڕانیا مللەتان بو‮ ‬ڕێفراندۆمێ پیڤەرێ ئەورپی‮ ‬بكار دئینن‮. ‬
بریاریێن نێڤ دەولەتی‮ ‬وئەحكامێین گشتی‮ ‬یین دستوری‮ ‬ژ پڕنسیپێن‮ ‬یاسایێن نێڤ دەولەتی‮ ‬دەركەفتینە وژوانا ماڤی‮ ‬چارەنڤیس‮. ‬وبڤێ چەندێ ئەڤ پڕنسیپە ئیك ژ ێدەریێن سەرەكێن بریاریێن نێڤ دەولەتی‮ ‬ودستورا نە،‮ ‬وماڤێ چارەنڤیس راستاخو موكمترین بنگەهە كو پڕوسیسا ریفراندومێ سالوخەتێ شرعیەتا نافخۆیی‮ ‬ونیڤدەولەتی‮ ‬ژ ێ وەردگڕیت وەك ئامڕازەكێ بجهئینانا ماڤێ چار ەنڤیس‮. ‬كارێن نیڤ دەولەتی‮ ‬گەلەك بنەمایێن‮ ‬یاسایی‮ ‬بخوڤە دیتیە بو راپڕسینا سەرخەبوونێ‮. ‬وبنەمایێت‮ ‬یاسایی‮ ‬گڕنكترین پیڤەرێن راپڕسینا سەرخەبوونێ نە چونكی‮ ‬شرعیەتێ ژێ وەردگریت،‮ ‬ودكەتە گڕنكترین ئامراز‮ ‬یا دەربرینێ كو مللەت ماڤێ چارەنڤییسێ خو ئاشكرابكەت وژوانا‮:. ‬
1-بڕیارێن نێڤ دەولەتی‮: ‬گەلەك بڕیارین نێڤ دەولەتی‮ ‬بوینە بناغێن‮ ‬یاسایی‮ ‬ژبو شەرعیەتكرنا‮ ‬ڕیفراندومێ ژپێخەمەت سەرخەبوونێ،‮ ‬نمونە راگەهاندنا نەهێلانا كونولیزمی‮ ‬1960 ێ وپرنسیپێن‮ ‬یاسیا نیڤ دەولەتی‮ ‬1970 ێ‮. ‬ودەرئێخستنا پرنسیپێن ماڤی‮ ‬چارەنڤیس لدیڤ میساقا نەتەوەیێن ئێكگرتی،‮ ‬وگەلەك دامودەزگەهێن هاتینە دڕوستكرن بو گێرانا‮ ‬ڕیفراندۆمێن سەرخەبوونێ‮ ‬یان ژی‮ ‬بو ئێكگرتنێ‮. ‬ونمونین وان ریفراندۆمێن سەربەخونێ لدیف بریارێن نەتەوەین ئێكگرتی‮ ‬هاتیە كرن‮: ‬سودان وغانا ل سالاێ1956 وجەزائر وتیمور روز هەلات وئەریتیریا وسومال وموریتانیا وغینیا ونیجیریا‮.. ‬هتد
2-دستور‮: ‬گەلەك مللەتان پشت بەستن ل بنە مایێ دستوری‮ ‬كریە بو‮ ‬ڕاپرسینێ،‮ ‬هندەك دەولەتێن تێكەل‮ (‬ئیكگرتی‮) ‬كو دستورێ وان دا هاتیە هە ر‮ ‬یەكەكا دەولەتا ئێكگرتی‮ ‬ماڤێ جودابونێ هەیە دهەر هەگاڤەك ودكاودانەكێ دا‮. ‬نمونە‮ (‬سودان‮ ) ‬سەربەخوونا لدیڤ دستورێ ورێككەفتنەكێ وەرگرتیە‮. ‬هندەك دبێژن جودابوونا14 دەولەتا ژئێكەتی‮ ‬سوڤیەتی‮ ‬ودیسان‮ ‬7دەولەت ژ‮ ‬یوغسلاڤیا و هەر وەسا پارچەبوونا چیكوسلوفاكیا بو دەولەتا‮ (‬چیك وسلوفاكیا‮)‬،‮ ‬كو گرەنتی‮ ‬وبنەمایێ سەرخەبوونێ دستور بویە‮. ‬
3-‬ماڤی‮ ‬چارەنڤیس‮: ‬وئەڤ مافە‮ ‬یێ بەرفرەهترە،‮ ‬وژچارچوڤێ پرنسیپیێ دەركەفتیە بو‮ ‬یە ماڤ،‮ ‬وژێدەرەكی‮ ‬بنەرەتیە بو بریارێن نێڤ دەولەتی،‮ ‬كو برێكا رێككەفتنێن نێڤ دەولەتی‮ ‬چوینە دناڤ پڕانیا دستوریێن دەولەتێن پیشكەفتی‮ ‬دا‮. ‬وبشیوەكێ راستا خو نە راستاخو پڕانیا دەستورا ئاماژەدایە ماڤێ جارەنڤیس ژبو چارەسەركرنا پڕسێن نەتەوەیی‮ ‬وكەمەینە وپیكهاتین ئەسینی‮ ‬وعرقی‮. ‬بەلێ بووچونەك هەیە كو جودابونا كوماریێن سوڤیتی‮ ‬ویوغسلاڤی‮ ‬وچیكی‮ ‬ئیك لاییو لدیڤ بجهئینانا پڕنسیپین ماڤێ چارەنڤیس بووینە‮. ‬
گروپەكی‮ ‬دی‮ ‬یێ دەولەتا هەیە كو مفا ژ نەهێلانا كۆنولیزمێ نەوەرگرتیە وچ دستوریێن وان ئاماژە ب جودابوونێ نە دایە،‮ ‬مینا سكوتلەندا وئەبخازیا و كویبیك وكەتەلونیا و‮. ‬بەلێ ڤان دەولەتا پشت بەستن پڕنسیبی‮ ‬ماڤێ چارەنڤیس كریە‮. ‬بو سەرخوبونێ كو ماڤی‮ ‬چارەنڤیس گەلەك شێوازا بخو ڤە دگریت ژ سەرخوبوونێ بگرە تاكو مان دگەل دەولەتا ناڤەندی‮(‬ئوتۆنومی‮ ‬وفدرالی‮) ‬و‮ ‬یان ژی‮ ‬جودابوون وخودا دگەل دەولەتەكا دراوسێ‮. ‬دەرئەنجام بو پشتەڤانیكرنا‮ ‬ڕاپرسینا سەرخەبوونا كوردستانێ ئەم دشێن پشت بەستنێ ڤان بنەمایێن‮ ‬یاسایی‮ ‬بكەین وزێدەباری‮ ‬بنەمایەكێ دی‮ ‬كو هاتیە سەڵماندن كو دەستەلاتا فدرالی‮ ‬یا عێراقێ شكەستن خواریە ونەشیایە رێڤەبرنا ئیدارەكرنا عێراقەكا ئێكگرتی‮ ‬بكەت وپێگر نەبویە بدستوری‮ ‬كو پێگری‮ ‬بدستوری‮ ‬مەزنترین گە رەنتیە بو ئیكگرتیا عێراقێ‮. ‬نمونە نوكە بووچونەكا بهێز هەیەكو هەلوەشاندنا ئیكەتیا سوڤیتی‮ ‬ویوغسلاڤیا نە ژ ئەگەرێ ماڤی‮ ‬چارەنڤیس وجودابوونێ بویە،‮ ‬بەلێ كو دەستەڵاتا فدرالی‮ ‬نە شیایە لدیڤ دستوری‮ ‬ب ئەركێین خو بدروستایی‮ ‬رابیت وئیدارەكرنا مللەتی‮ ‬بكەن‮. ‬
‮❊ ‬سەروكێ كومەڵا ئەكادیمێن زانستێن سیاسی‮/ ‬دهوك

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌