2017-03-05

حەیدەر عەبدولڕەحمان‮ ‬

هەندێ لە رەخنەگران وای‮ ‬بۆ دەچن كە نووسەری‮ ‬گەورەی‮ ‬شانۆیی‮ ‬روسیا ئەلكساندەر نیكولایفتش ئاسترۆفسكی‮  ‬1823ـ‮ ‬1886 كە گەورەترین و پڕ‮ ‬بەرهەمترین‮ ‬شانۆ نووسی‮ ‬روسیایە‮ ‬خۆی‮ ‬لە خۆیدا شكسپیرێكی‮ ‬ئەو ولاتەیە،‮ ‬زۆریش لە شانۆكاران بڕوایان بەو ناونیشانە هێناوە كە بە باڵای‮ ‬ئەو‮ ‬هونەرمەندە داهێنەرە شانۆكارەی‮ ‬روسیا بڕاوە‮ ‬،‮ ‬ئینگلیزەكان هەمیشە‮ ‬شانازی‮ ‬بە خۆیان دەكەن و دەڵێن‮ ‬شانۆی‮ ‬ئێمە لە گەڵ شكسپیر لە دایك بووە‮ ‬،‮ ‬ئەگەرچی‮ ‬ئەوان خاوەنی‮ ‬مێژووییەكی‮ ‬پڕ‮ ‬لە بەهان لە بواری‮ ‬شانۆدا‮ ‬،‮ ‬بۆیە روسیەكانیش هەمان بۆچوونییان هەیەو دەڵێن شانۆی‮ ‬ئێمەش لە گەڵ ئاسترۆفسكی‮ ‬دەستی‮ ‬كرد بە گەشەسەندن‮ ‬،‮ ‬بۆیە هەر‮ ‬یەكەو لەوان بە هۆی‮ ‬ئەو دوو بلیمەتەی‮ ‬بواری‮ ‬شانۆ‮ ‬بوون بە خاوەنی‮ ‬قۆناغێكی‮ ‬شانۆیی‮ ‬لە وڵاتەكانیاندا‮ ‬،‮ ‬كە هەلو مارجی‮ ‬شانۆیان گواستەوە بۆ قۆناغێكی‮ ‬جیاواز لە قۆناغی‮ ‬پێشوویان‮ ‬،‮ ‬ئەگەرچی‮ ‬هەردوو ئەو شانۆكارە لە سنووری‮ ‬وڵاتی‮ ‬خۆیانیان تێپەڕاند بەرەو بە جیهانی‮ ‬بوون‮.‬

‮ ‬یەكێ لەو سیمایانەی‮ ‬كە ئاسترۆفسكی‮ ‬لەگەڵ نووسەرانی‮ ‬دیكەی‮ ‬روسیا جیا دەكاتەوە ئەوەیە كە ئاسترۆتۆفسكی‮ ‬هەموو توانست و چالاكییەكی‮ ‬خۆی‮ ‬تەنها بۆ شانۆ تەرخان كردووە،‮ ‬رەنگە ئەمەش لە نێو ناوەندی‮ ‬ئەدەبی‮ ‬رووسی‮ ‬دا حاڵەتێكی‮ ‬جیاواز بێت چونكە زۆربەی‮ ‬ئەدیب و نووسەرانی‮ ‬رووسیا پەلو پۆیان بۆ چەندین بواری‮ ‬ئەدەبی‮ ‬و هونەریی‮ ‬درێژ كردووە‮.‬

‮ ‬ئاستروفسكی‮ ‬لەو كاروانە دوورو درێژە شانۆییەی‮ ‬خۆیدا‮ ‬47 ‮ ‬شانۆگەری نووسیووە،‮ ‬وێڕای‮ ‬ئەوەی‮ ‬نزیكەی‮ ‬20 شانۆگەری‮ ‬ئیتاڵی‮ ‬و فرەنسی‮ ‬وەرگێڕاوەتە سەر زمانی‮ ‬رووسی،‮ ‬كە هەر هەموویان گوزارشت لە ژیانی‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬روسیا دەكەن،‮ ‬لە سەدەی‮ ‬نۆزدەهەمدا،‮ ‬كە ئاسترۆفسكی‮ ‬بە شێوەیەكی‮ ‬گاڵتەجاڕی‮ ‬و كۆمێدی‮ ‬سرنج راكێش گوزارشتی‮ ‬لێ كردون،‮ ‬بۆیە ئاسترۆفسكی‮ ‬بە‮ ‬یەكێك لە بونیاتنەرانی‮ ‬بنچینەكانی‮ ‬شانۆی‮ ‬رووسی‮ ‬دەژمێر درێت‮ .‬

ئەدیبی‮ ‬گەورەی‮ ‬رووسی‮ ‬گانجرۆف‮ ‬لە نامەیەكی‮ ‬تایبەتی‮ ‬خۆیدا بۆ ئاسترۆفسكی‮ ‬دەنووسێت و دەڵێت‮ : ‬جێی‮ ‬شانازییە كە توانیتان لە تەمەنی‮ ‬ئەدەبی‮ ‬و هونەری‮ ‬خۆتانە كتێبخانەیەكی‮ ‬بە پێز بە كتێبخانەی‮ ‬شانۆی‮ ‬رووسی‮ ‬ببەخشن و جیهانێكی‮ ‬تایبەت لە سەر شانۆدا دروست بكەن،‮ ‬بە‮ ‬ڕاستی‮ ‬ئێوە توانیتان ئەو بونیاتە تەواو بكەن كە هەر‮ ‬یەك لە فانفیزین و گریبویدیف و گۆگۆل دەستیان پێكرد،‮ ‬كە دەكرێت ئێمەی‮ ‬رووس بە تەنها دوای‮ ‬تۆ بە شانازی‮ ‬بە خۆ كردنەوە بڵێین ئیمە خاوەنی‮ ‬شانۆی‮ ‬نیشتمانی‮ ‬خۆمانین‮ .‬

ئاسترۆفسكی‮ ‬لە تەمەنی‮ ‬حەڤدە ساڵیییەوە ئاوێتەی‮ ‬شانۆ بووە و شانۆی‮ ‬بە ماڵی‮ ‬راستەقینەی‮ ‬خۆی‮ ‬زانیووە، ساڵی‮ ‬1850 یەكەم شانۆگەری‮ ‬خۆی‮ ‬بڵاو كردەوە‮ ‬،یەكەم جاریش گۆگۆل و گانجرۆف پیرۆزباییان لێی‮ ‬كرد، بەڵام ئەو كات بەهۆی‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە شانۆگەرییەكە بازرگانەكانی‮ ‬ئەو دەمی‮ ‬ریسوا دەكرد بۆیە لە نمایش كردن قەدەغە كرا،‮ ‬ئەگەرچی‮ ‬دواتر ساڵی‮ ‬1861 شانۆگەرییەكە ئازاد كرا‮ .‬

ئاسترۆفسكی‮ ‬بە درێژایی‮ ‬سی‮ ‬ساڵی‮ ‬تەمەنی هونەریی‮ ‬خۆی،‮ ‬هەمیشە شانۆگەرییەكانی‮ ‬شوێنی‮ ‬تایبەتی‮ ‬خۆیان هەبووە لە نێو خەڵكیدا،‮ ‬زۆر لە شانۆگەرییەكانی‮ ‬لە شانۆی‮ ‬ئیمپراتۆری‮ ‬لە مۆسكۆ نمایش كراوە ‮‬ئەو شانۆیەی‮ ‬كە دواتر ناوی‮ ‬لیندرا شانۆی‮ ‬ماللی‮ ‬تیاتر‮ ‬یان شانۆی‮ ‬بچووك كە دەكەوێتە تەنیشت شانۆی‮ ‬بولشوی‮ ‬ـ شانۆی‮ ‬گەورە لە ناوەڕاستی‮ ‬مۆسكۆ دا،‮ ‬نمایشكردنی‮ ‬هەر‮ ‬یەكێ لەو شانۆگەریانەی‮ ‬كە هەمیشە نمایش كردنیان دەبوو بە روداوێكی‮ ‬رۆشنبیریی‮ ‬و هونەریی‮ ‬جیاواز،‮ ‬زۆر بە بایەخەوە لە لایەن ناوەندە رۆشنبیریی‮ ‬و رۆژنامەگەرییەكانی‮ ‬ئەو دەمەی‮ ‬روسیا باسیان لێوە كراوە،‮ ‬بۆیە پلەو پایەی‮ ‬رۆشنبیریی‮ ‬و هونەریی‮ ‬و كۆمەڵایەتی‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬رۆژ لە دوای‮ ‬رۆژ لە پەرەسەندن دابووە،‮ ‬ئەوەبوو ساڵی‮ ‬1863 وەك ئەندامێكی‮ ‬ئەكادیمیای‮ ‬زانستی‮ ‬لە بترسبورگ هەڵبژێردرا،‮ ‬دواتریش ساڵی‮ ‬1874 بوو بە سەرۆكی‮ ‬كۆمەڵەی‮ ‬نووسەرە شانۆ نووسەكانی‮ ‬روسیا و موزیك ژەنەكانی‮ ‬ئۆپیرا،‮ ‬ئیدی‮ ‬تا رۆژی‮ ‬مردنی‮ ‬لە ساڵی‮ ‬1886هەر بە سەرۆكی‮ ‬ئەو كۆمەڵەیە مایەوە،‮ ‬دوای‮ ‬مردنیشی‮ ‬قەیسەری‮ ‬سێیەمی روسیا ساڵانە 3000روبل خانەنشینی‮ ‬بۆ خانەوادەكەی‮ ‬بڕییەوە‮ .‬

توێژەرانی‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬قۆناغە هونەرییەكانی‮ ‬دەخەنە بازنەی‮ ‬چوار قۆناغ،‮ ‬بەڵام پێیان وابووە قۆناغی‮ ‬سێیەمی‮ ‬ژیانی‮ ‬1875ـ‮ ‬1886 پڕ‮ ‬هەڕمێنترین قۆناغ‮ ‬بووە لە تەمەنی‮ ‬هونەریی‮ ‬ئەو دا،‮ ‬چونكە دوای‮ ‬بەرجەستە كردنی‮ ‬ژیانی‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬و بەرجەستە كردنی‮ ‬ئازارەكانی،‮ ‬ئەمجارە جۆرێك لە تایبەتمەندی‮ ‬بە ئازارەكانی‮ ‬ئافرەت دا‮، ‬بە تایبەت لە شانۆگەری‮ ‬زریاندا‮ .‬

ناوی‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬لە مێژووی‮ ‬ئەدەبی‮ ‬روسیادا بە ناوی‮ ‬رەخنەگری ئەدەبی‮ ‬لاو دبرالوبوف بەستراوەتەوە،‮ ‬چونكە ئەو گەنجە رەخنەگرە چەند وتارێكی‮ ‬زانستی‮ ‬بە پیزی‮ ‬بە ناوی‮  ‬مەملەكەتی‮ ‬تاریكی‮  ‬دەربارەی‮ ‬ئەو شانۆ نووسە ناسراوە بڵاو كردەوەو تێیدا شیكردنەوەیەكی‮ ‬زانستی‮ ‬شانۆگەرییەكانی‮ ‬كرد،‮ ‬ئەو كات ئەو زنجیرە وتارانە دەنگۆیێكی‮ ‬گەورەی‮ ‬لە ناوەندە ئەدەبی‮ ‬و هونەرییەكانەوە نایەوە،‮ ‬چونكە دبرالوبوف زۆر بە ئاشكرایی‮ ‬تیشكی‮ ‬خستبووە سەر ئامانجەكانی‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬بۆ بەرجەستە كردنی‮ ‬هەلو مەرجی‮ ‬ترسناكی‮ ‬كۆمەلایەتی‮ ‬ئەو كاتەی‮ ‬سەردەمی‮ ‬قەیسەری‮ ‬روسیا‮.‬

هەروا دبرالوف دوای‮ ‬زنجیرە وتارەكانی‮ ‬پێشووی‮ ‬ئەمجارە زنجیرە وتارێكی‮ ‬دیكەی‮ ‬بە ناوی‮  ‬كڵاڤە تیشكێك لە مەملەكەتی‮ ‬تاریكی‮ ‬دا‮ ‬نووسی‮ ‬و تیشكی‮ ‬خستە سەر شانۆگەری‮ ‬گەردەلوولی‮ ‬بروسكەدار‮ ‬كە لە ساڵی‮ ‬1860 دەرچوو بوو، وەرگێڕەكان هەر‮ ‬یەكەو بە ناوێكەوە وەریان گێڕاوە،‮ ‬هەندێكیان ناویان ناوە‮ ‬گەردەلوولی‮ ‬بروسكە دار،‮ ‬هەندێكی‮ ‬تر بە گەردەلوول،‮ ‬یان زریان،‮ ‬بەڵام زۆربەیان لە سەر زریانی بروسكەدار گیرساونەتەوە،‮ ‬لە هەموو حاڵەتێكا ئەو بەرهەمەی‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬یەكێكە لە بەرهەمە پڕ‮ ‬لە داهێنانەكانی،‮ ‬تا ئەو ئاستەی‮ ‬كە‮ ‬یەكێك لە رەخنەگرە شانۆییەكان بە گەوهەری‮ ‬شانۆی‮ ‬رووسی‮ ‬ناوی‮ ‬بردووە،‮ ‬دبرالوبۆفیش هەلوێستەیەكی‮ ‬قوڵی‮ ‬لە سەر شانۆگەرییەكە كردووە و هەوڵی‮ ‬ئەوەی‮ ‬داوە لە رێگەی‮ ‬ئەم شانۆگەرییەوە گەلێك لە بیرو باوەڕەكانی‮ ‬خۆی‮ ‬بەرجەستە بكات،‮ ‬ئەو دەڵێ كاترینا لە تاو ئەو هەلو مەرجە كۆمەڵایەتیەی‮ ‬تێیدا ژیاوە چ رێگە چارەیەكی‮ ‬لە بەردەمدا نەبووە بێجگە لە خۆكوشتن نەبێت،‮ ‬بۆیە رەخنەگر ئەوەی‮ ‬روون كردۆتەوە كە شانۆگەرییەكانی‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬راستگۆیانە پەنجەی‮ ‬بۆ ئەو هەلو مەرجە خنكاوەی‮ ‬كۆمەڵگەی‮ ‬سەردەمی‮ ‬قەیسەری‮ ‬درێژ كردووە و توانیوویەتی‮ ‬زمانێكی‮ ‬كارای‮ ‬هونەری‮ ‬بەكار بێنێ بۆ بەرجەستە كردنی‮ ‬ئەو هەلو مەرجە‮ ‬،بەڵام هەندێكیش دەپرسن ئاخۆ ئەگەر ئەو شانۆگەرییە زادەی‮ ‬سەردەمێكی تەنگەتاوی‮ ‬وەك سەردەمی‮ ‬قەیسەر بێت،‮ ‬ئەی‮ ‬بۆچی‮ ‬تا ئێستاش ئەو شانۆگەرییە جێگەی‮ ‬بایەخ پێدانی‮ ‬گەلانە؟ بەڵام هەر رەخنەگرەكان وەڵامی‮ ‬ئەو پرسیارە دەدەنەوەو دەڵێن‮ : ‬كاترینا هێمای‮ ‬یاخی‮ ‬بوونە بەرامبەر هەر ستەمێك لە هەر كۆمەڵگایێكی‮ ‬جیهانیداو لە هەر سەردەمێكا بێت،‮ ‬بۆیە‮ ‬كاترینا كاراكتەرێكە بۆ هەموو سەردەمەكان و لە هەر شوێنێكدا بێت كە ستەمكاری‮ ‬تێدا بێت،‮ ‬ئەمە فەلسەفەیەكی‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬بووە بۆ كۆمەڵگای‮ ‬مرۆڤایەتی‮ ‬و لە رێگەی‮ ‬زریانەوە گەیاندویەتی‮ .‬

ئاسترۆفسكی‮ ‬هەمیشە لە شانۆگەرییەكانیدا پرسی‮ ‬نیشتمانی‮ ‬خۆی‮ ‬كردۆتە كرۆكی‮ ‬بابەتەكانی‮ ‬و پێی‮ ‬وا بووە شانۆ پەیامێكی‮ ‬مرۆیی‮ ‬بەهێزە بۆ روو بە روو بوونەوەی‮ ‬ئەو هەلو مەرجانەی‮ ‬ئازادی‮ ‬لە مرۆڤ زەوت دەكەن،‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬هەر بۆ خۆی‮ ‬نا بەڵكو ئەم ئامانجەی‮ ‬بۆ سەراپای‮ ‬شانۆی‮ ‬رووسی‮ ‬خواستووە و هەوڵەكانی‮ ‬بۆ دروست كردنی‮ ‬شانۆیەكی‮ ‬نیشتمانیی‮ ‬رووسی‮ ‬چڕ‮ ‬بكاتەوە،‮ ‬هەمیشە ئەوەی‮ ‬دووپات كردۆتەوە كە هیچ گەلێكی‮ ‬پێشكەوتنخواز نابێت دەست بەرداری‮ ‬شانۆی‮ ‬نیشتمانی‮ ‬خۆی‮ ‬بێت،‮ ‬ئەگەر بیەوێت شانۆ بكات بە كەرەستەیەك بۆ بەرجەستە كردنی‮ ‬ئامانجەكانی‮ ‬كۆمەڵگا‮.

كۆمەڵگای‮ ‬جیهانیی‮ ‬بە تایبەت روسیا هەر تەنها سوود مەند نەبووە لە شانۆگەریەكانی‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬بەڵكو مرۆڤایەتی بۆ سینەما سوودی‮ ‬لەو شانۆگەرییانە وەرگرتووە،‮ ‬ئەوەتا‮ ‬38 شانۆگەری‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬كراوەتە كاری‮ ‬سینەمایی‮ ‬رووسی،‮ ‬كە تاوەكو ئێستاكە ئەو فیلمانە جێگەی‮ ‬بایەخی‮ ‬خەڵكی‮ ‬بووە،‮ ‬ئەوە وێڕای‮ ‬نەمری‮ ‬شانۆگەرییەكانی‮ ‬و بەردەوامی‮ ‬لە سەر تەختەی‮ ‬شانۆكانی‮ ‬رووسیا وێڕای‮ ‬تێپەڕ‮ ‬بوونی‮ ‬زەمەنێكی دوورو درێژ بە سەر تەمەنی‮ ‬ئەو شانۆگەرییانە،‮ ‬ئێستاش پەیكەرەكەی‮ ‬ئاسترۆفسكی‮ ‬كە لە سەر كورسیەك دانیشتووە لە بەردەم شانۆی‮ ‬ئەلماللی‮ ‬تیاتر‮ ‬لە مۆسكۆ بە شكۆمەندی‮ ‬ماوەتەوەو چەندین لە شانۆكانی‮ ‬روسیا بە ناوی‮ ‬ئەوەوە دەكرێت،‮ ‬ژمارەیەكی‮ ‬زۆریش لە شانۆگەرییەكانی‮ ‬وەرگێڕدراوەتە سەر زمانە جیهانییەكان و چەندین نامەی‮ ‬ماستەر دەربارەی‮ ‬ئەو شانۆكارە نەمرە ئەنجام دراوە‮.‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌