2017-02-27

ئا‮: ‬سابیر حوسێن
وەك هەموو ساڵان ئاسا،‮ ‬فاكەلتیی‮ ‬پەروەردە لە زانكۆی‮ ‬سۆران لە رۆژی‮ ‬جیهانی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك)دا،‮ ‬سیمپۆزیۆمی‮ "‬ڕۆژی‮ ‬جیهانی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)" " ‬International Mother Language Day Symposium at Faculty of education " بۆ شارەزاو پسپۆرانی‮ ‬زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬سازكرد و تێیداپانێڵی‮ ‬هاوبەشی‮ ‬بۆ هەریەك‮ (‬پارێزەر تارق جەمباز‮)‬،‮ ‬كە لە دوو خولی‮ ‬پەرلەماندا ئەندام بووە باسی‮ ‬لە بابەتی‮ ‬زمان لە هزری‮ ‬تاكی‮ ‬كورد دا لەنێوان سیاسەتی‮ ‬زمان و‮ ‬یاسای‮ ‬زماندا دوا و‮ (‬پ.د‮. ‬قیس كاكل‮) ‬باسی‮ ‬لە بابەتی‮ ‬پایەی‮ ‬زمانی‮ ‬لە روانگەی‮ ‬كۆمەڵاتییەوە كرد‮. (‬مامۆستا سوداد رەسول‮) ‬باسی‮ ‬لە بابەتی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬لە باشووری‮ ‬كوردستان‮ ‬ڕێگایەكی‮ ‬سەخت و خەباتێكی‮ ‬بێوچانكرد‮. ‬لە كۆتاییدا‮ (‬مامۆستا بەحری‮ ‬لەتیف‮) ‬باسی‮ ‬لە بابەتی‮ ‬پەراوێزخستنی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬و داخورانی‮ ‬كۆ زانیاری‮ ‬لەپرۆسەی‮ ‬پەروەردەدا كرد‮. ‬هەریەكە لەو بەڕێزانە بەشێوەیەكی‮ ‬ئەكادیمی‮ ‬شیكارێكی‮ ‬گەنگەشە ئامێزیان دەربارەی‮ ‬ناوەڕۆكی‮ ‬ئەو ناوونیشانانە كرد و سەرجەمیان شیكارێكی‮ ‬واقعیانە بوون بۆ دۆخی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬و مەترسییەكانی‮ ‬سەری‮ ‬و خاڵی‮ ‬بەهێزی‮ ‬و لاوازی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮).‬
رۆژی‮ ‬جیهانی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬،‮ ‬لە لایەن رێكخراوی‮ ‬یۆنسكۆ دیاریكراوە
بێگومان وەك وەبیرهێنانەوەش رۆژی‮ ‬جیهانی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬،‮ ‬لە لایەن‮ (‬رێكخراوی‮ ‬یۆنسكۆ‮)‬ی‮ ‬سەر بە نەتەوە‮ ‬یەكگرتووەكان، دیاریكراوە‮. ‬ئەم رێكخراوە لە كۆنگرەیەكیدا لە مانگی‮ ‬نۆڤەمبەری‮ ‬ساڵی‮ ‬1999، ئەم رۆژەی‮ ‬وەكو رۆژی‮ ‬جیهانی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬ناوزەد كردووە‮. ‬لە ساڵی‮ ‬2000 بۆ‮ ‬یەكەمجار ئەم رۆژە مێژوویی‮ ‬و جیهانییە‮ ‬یادی‮ ‬كرایەوە‮. ‬یۆنسكۆ هۆكاری‮ ‬هەڵبژاردنی‮ ‬رۆژێكی‮ ‬جیهانی‮ ‬بۆ‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬،‮ ‬گەڕاندەوە بۆ هاوكاریكردنی‮ ‬فرەچەشنی‮ ‬و فرە‮ ‬ڕەنگی‮ ‬زمان و كولتوورەكان‮. ‬هەر لەم روانگەیەوە،‮ ‬كۆمەڵەی‮ ‬گشتی‮ ‬سەر بە رێكخراوی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتووەكان،‮ ‬ساڵی‮ ‬2008 ی‮ ‬وەك ساڵی‮ ‬جیهانی‮ ‬زمانەكان دەستنیشانكرد‮.‬
‮(‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬هەمیشە لەدەستپێكی
مەرجەكانی‮ ‬ڕێككەوتننامەی‮ ‬یازدەی‮ ‬ئادار بووە
دیارە بایەخی‮ ‬زمان هەمیشە لە ئەجیندای‮ ‬سیاسی‮ ‬بازانی‮ ‬نەمردا حزووری‮ ‬هەبووە،‮ ‬واتە لەناو كورد،‮ ‬پرسی‮ ‬كوردبوون پێشینەیەكی‮ ‬مێژوویی‮ ‬دوور و درێژی‮ ‬هەیە و بەر لە‮ ‬یۆنسكۆش‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬لەناو كورد و سەركردە و رابەرەكانی‮ ‬پرسگەلێكی‮ ‬حەیاتی‮ ‬و ژیاری‮ ‬بووە لە هەمان كاتدا،‮ ‬هەر لەم روانگەیەوە دەبینین كەوا‮ "‬مەلا مستەفای‮ ‬بارزانی‮" ‬لەهەر رێكەوتنێك كە لەگەڵ رژێمی‮ ‬ئەوكات ئەنجامیدابێ،‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬ی‮ ‬كردۆتە دەستپێكی‮ ‬مەرجەكانی‮ ‬دانووستاندنەكان،‮ ‬بەتایبەت لە رێككەوتنامەی‮ ‬ئاداردا‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬كرایە سەرەكیترین مەرجی‮ ‬ئەو رێكەوتنامەیە‮. ‬لەم بارەشەوە مامۆستا‮ "‬سوداد رەسوڵ‮" ‬لە ناوەڕۆكی‮ ‬پانێڵەكەیدا كە بە ناونیشانی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬لە هەرێمی‮ ‬كورستان،‮ ‬ڕێگایەكی‮ ‬سەخت و خەباتێكی‮ ‬بێوچان،‮ ‬ئەو بایەخەی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬ی‮ ‬لەو ریكەوتنامە مێژوییە خستە روو هاوكات هۆكارەكانی‮ ‬سەرهەڵدانی‮ ‬خوێندن بە‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬بۆ ئەم خاڵانە دەگێڕێتەوە‮:‬
یەكەم‮: ‬گەشەكردنی‮ ‬ناسیۆنالیزمی‮ ‬كوردی‮ ‬و داواكاری‮ ‬مافی‮ ‬زمان
ـ هەموو‮ ‬ڕێكخراوە كوردییەكانی‮ ‬ئەو سەردەمە داوای‮ ‬مافی‮ ‬زمانی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬دەكەن‮.‬
دووەم‮: ‬پلانی‮ ‬ئینگلیز بۆ پارچەكردنی‮ (‬دەوڵەتی‮ ‬عوسمانی‮)‬،‮ ‬ئینگلیزی‮ ‬بە هۆی‮ ‬ناسیۆنالیزمەوە دەیانویست ئەم دەوڵەتە پارچە پارچە بێت‮.‬
ـ دامەزراندی‮ ‬یەكەم حكوومەتی‮ ‬عێڕاقی‮ ‬لە ساڵی‮ ‬1921‮ ‬و لكاندنی‮ ‬ویلایەتی‮ ‬موسڵ بە عێڕاقەوە
ـ مەرجی‮ ‬خوێندن بە‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬
دوای‮ ‬لكاندنی‮ (‬ویلایەتی‮ ‬موسڵ‮) ‬بە عێڕاق،‮ ‬كۆمیتەی‮ ‬ناوبژیوانی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬لە‮ ‬ڕاپۆرتی‮ ‬خۆیدا بۆ‮ ‬یەكلاییكردنەوەی‮ ‬ویلایەتی‮ ‬موسڵ لە نێوان عێڕاق و توركیا دوو مەرج بۆ عێڕاق دادەنێت،‮ ‬بۆ ئەوەی‮ ‬ویلایەتی‮ ‬موسڵی‮ ‬بخرێتە پاڵ‮:‬
یەكەمیان‮: ‬دەبێ حكوومەتی‮ ‬عێڕاق وەڵامدانەوەی‮ ‬بۆ داخوازییەكانی‮ ‬زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬و هەموو كەمینەكانی‮ ‬دیكە هەبێ‮.‬
دووەمیان‮: ‬دەبێ كارمەندانی‮ ‬كورد بۆ بەڕێوەبەرایەتییەكانی‮ (‬كارگێڕی‮ ‬و دادوەری‮ ‬و پەروەردە‮)‬یی‮ ‬دابمەزرێنێت‮.‬
دەركردنی‮ (‬یاسای‮ ‬زمان)ە ناوچەییەكان لە ساڵی‮ ‬1931
ـ بۆ‮ ‬یەكەمجار لە مێژوودا لە لایەن حكوومەتی‮ ‬ئەوسای‮ ‬عێڕاقەوە زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬لە باشووری‮ ‬كورستان بۆ خوێندن بەفەرمی‮ ‬لە قوتابخانەكان دانیپێدانرا‮.‬
ـ دەركردنی‮ ‬ئەم‮ ‬یاسایە دوو هۆكاری‮ ‬هەبوو‮:‬
ـ‮ ‬یەكەم‮: ‬مەرجی‮ ‬لكاندنی‮ ‬ویلایەتی‮ ‬موسڵ بوو بە عێڕاق و كۆتاییهاتنی‮ (‬ئینتیداب‮)‬ی‮ ‬بەریتانی‮ ‬بووە‮.‬
دووەم‮: ‬عێڕاق دەیویست ببێ بە ئەندام لە كۆمەڵی‮ ‬گەلان،‮ ‬بۆیە دبووایە نیازپاكی‮ ‬خۆی‮ ‬نیشانبدات كە لە‮ (‬عێڕاق)مافی‮ ‬نەتەوەكانی‮ ‬بۆ زمان داوە‮.‬
دەستپێكردنی‮ ‬شۆڕشی‮ ‬ئەیلول‮ ‬1961
شۆڕشی‮ ‬ئەیلول،‮ ‬لە گفتوگۆكانیدا لەگەڵ هەموو حكوومەتە‮ ‬یەك لەدووایەكەكانی‮ ‬عێڕاقدا داوای‮ ‬مافی‮ ‬زمانی‮ ‬دایكی‮ ‬كوردی‮ ‬كردووە بۆ خوێندن لە قوتابخانەكان‮. ‬ئەوە بوو لە‮ ‬ڕێككەوتننامەی‮ ‬11ی‮ ‬ئاداری‮ ‬1970‮ ‬لە‮ ‬یەكەم بەندی‮ ‬ئەم‮ ‬ڕێككەوتننامەیەدا مافی‮ ‬خوێندن بە زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬هاتووە،‮ ‬ئەمجارە بە شێوەیەكی‮ ‬فراوانتر زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬لە عێڕاق دانی‮ ‬پێدا نرا،‮ ‬خوێندن بە‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬ی‮ ‬كوردی‮ ‬لە قۆناغی‮ ‬سەرەتاییەوە چووە قۆناغی‮ ‬ناوەندی‮ ‬و ئامادەیی،‮ ‬ئەمە بێجگە لەوەی‮ ‬كە لە سەرانسەری‮ ‬هەرێمەكە بە‮ ‬یەك زمان لە قوتابخانەكان خوێندراوە‮.‬
گرنگی‮ ‬زمان لە ژیانی‮ ‬نەتەوەدا
بێگومان زمان،‮ ‬بەشێوەیەكی‮ ‬گشتی‮ ‬هۆكاری‮ ‬سەرەكی‮ ‬مانەوە و لەناوچوونی‮ ‬نەتەوەكانە‮. ‬لە هەمان كاتیشدا رەهەندێكی‮ ‬سەرەكی‮ ‬پێكهاتنی‮ ‬شووناسی‮ ‬نەتەوەییە‮. ‬تەنانەت زۆرن ئەو زمانانەی‮ ‬كە لەو سەردەمەدا بەهۆی‮ ‬بایەخنەدان و هۆكاری‮ ‬سیاسییەوە لە ناوچوون و بەكارهێنەرانی‮ ‬ئێستاكە بە زمانی‮ ‬نەتەوەیەكی‮ ‬تر،‮ ‬قسە دەكەن،‮ ‬بەڵام ئەوەی‮ ‬زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬تایبەتمەندی‮ ‬تێدا وەرگرتووە،‮ ‬بە درێژایی‮ ‬مێژوو ئەم زمانە لە لایەن داگیركەرانی‮ ‬كوردستانەوە هەوڵی‮ ‬لەناو چوونی‮ ‬دەدرێ و سەركوتدەكرێ و پیلانی‮ ‬لەدژدا دادەرێرێ،‮ ‬بەڵام تاوەكو ئێستاش زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬كە‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬ی‮ ‬گەلێكی‮ ‬چل ملیۆنییە وەكو خۆی‮ ‬ماوەتەوەو نەكەوتۆتە ژێرباری‮ ‬ئەو فشارانەی‮ ‬كە بۆ لەناوچوونی‮ ‬خرانە كارەوە‮ .‬
كورد وەك نەتەوەیەكی‮ ‬كۆن‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬ی‮ ‬رەسەنی‮ ‬خۆی‮ ‬هەیە
سەرجەمی‮ ‬ئەوانەی‮ ‬لە پانێڵەكەدا بەشداربوون لەمیانی‮ ‬تەوەری‮ ‬ئەو سیمینارانەی‮ ‬پێشكەشیانكرد جەختیان لەسەر ئەو راستیانە كردەوە كەوا كورد وەك نەتەوەیەكی‮ ‬كۆن‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮)‬ی‮ ‬رەسەنی‮ ‬خۆی‮ ‬هەیە، كە لە چەندین‮ (‬دیالێكت و زاراوە‮) ‬پێكهاتووە‮. ‬بەڵام لە چەندین قۆناغی‮ ‬مێژووییدا لەلایەن داگیركەرانی‮ ‬ئاخەكەی‮ ‬هەوڵی‮ ‬سڕینەوەی‮ ‬دراوە و جۆرێك لە سڕینەوەی‮ ‬زمانەكە لە ئارادا بووە،‮ ‬بەڵام پەرچەكرداری‮ ‬كوردیش بۆ هەمان مەبەست ئامادە بووە، كە ئەنجامەكەی‮ ‬پاراستنی‮ ‬تایبەتمەندییەكانی‮ ‬ئەو زمانە بووە كە تا ئێستاكە بۆتە زمانی‮ ‬فەرمی‮ ‬لەو حكوومەتەی‮ ‬كە لە باشووری‮ ‬كوردستان پێكهاتووەو بە هەرێمی‮ ‬كوردستان دەناسرێت‮. ‬ئەوەش دووپاتكرایەوە كە‮ ‬ڕۆژی‮ ‬جیهانی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬لە لایەكەوە بۆ‮ ‬ڕێزگرتن لە خوێنی‮ ‬ئەو شەهیدانەی‮ ‬كە لەبەر بەیاساییبوونی‮ ‬زمان‮ ‬ڕژاون بڕیاری‮ ‬لەسەر دراوە،‮ ‬لە لایەكی‮ ‬تریشەوە بۆ ئەوەی‮ ‬بە جیهان‮ ‬ڕابگەیەنرێت كە هەموو‮ (‬كۆڕ‮ ‬و كۆمەڵە نێونەتەوە‮)‬ییەكان پاڵپشتی‮ ‬لە ئازادبوونی‮ ‬هەر زمانێك دەكەن‮.‬
ناكرێ زمانی‮ ‬ئینگلیزی‮ ‬شوێنی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬بگرێتەوە
هاوكات چ ئەوانەی‮ ‬پانێڵەكانیان پێشكەشكرد و چ ئەوانەشی‮ ‬لە ئامادەبووان بەشداربوون لە گەنگەشەكردنەكاندا رەخنەیان لە‮ (‬وەزارەتی‮ ‬پەروەردە و وەزارەتی‮ ‬خوێنندنی‮ ‬باڵاو توێژینەوەی‮ ‬زانستی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان و پەرلەمانی‮ ‬كوردستان‮) ‬گرت،‮ ‬بەوەی‮ ‬كە‮ (‬زمانی‮ ‬ئینگلیزی‮) ‬بەشێوەیەكی‮ ‬چڕ‮ ‬خزاندۆتە ناو پرۆسەی‮ ‬خوێندن و بەجۆرێك كە شوێنی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬لەق دەكات،‮ ‬واتە ئەوەندەی‮ ‬گرنگی‮ ‬دراوەتە زمانی‮ ‬ئینگلیزی،‮ ‬ئەوەندە بایەخ بە‮ (‬زمانی‮ ‬زگماكی‮ ‬دایك‮) ‬نەدراوە،‮ ‬ئەمەش خۆی‮ ‬لە خۆیدا خاڵێكی‮ ‬مەترسی‮ ‬و نێگەتیڤە بۆ ئایندەی‮ ‬نەوەی‮ ‬نوێی‮ ‬گەلی‮ ‬كورد،‮ ‬چونكە ناكرێ زمانێكی‮ ‬تر شوێنی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬لەق بكات‮.‬
رەخنەوە گلەیی‮ ‬لە میدیای‮ ‬كوردی‮ ‬كرا
لە ناوەڕۆكی‮ ‬سیمینارەكاندا بە زمانی‮ ‬رەخنەوە گلەیی‮ ‬لە میدیای‮ ‬كوردی‮ ‬كرا،‮ ‬كەوا لە دوو رێگەوە هۆكاری‮ ‬پەكخستنی‮ ‬چەمكەكانی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك)ن،‮ ‬لەلایەك ناونانی‮ ‬بەرنامەكان بە ناوو وشەی‮ ‬بێگانە،‮ ‬لەلایەكی‮ ‬دیكە بەكارهێنانی‮ ‬فەرهەنگی‮ ‬بێگانە لەلایەن‮ (‬بێژەر و پێشكەشكار)ەكانەوە،‮ ‬ئەمە جگە لە دەربڕینی‮ ‬دەقو گوزارشتەكانی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬بە دەربڕینی‮ ‬فۆنەتیكی‮ ‬بێگانە،‮ ‬واتە بێ بایەخ كردنی‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬و چوونە ژێرباری‮ ‬زمانی‮ ‬بێگانە و باس لەو ئیفرازاتە نەرێنیانە كرا،‮ ‬كەوا لە نەبوونی‮ ‬زمانی‮ ‬یەكگرتوو ستاندەری‮ ‬كوردی‮ ‬دەكەوێتەوە،‮ ‬ئینجا بەهەر هۆكارێكی‮ ‬سیاسیی‮ ‬یان بەهۆی‮ ‬لێكدابڕانی‮ ‬كولتووری‮ ‬و دابەشبوونی‮ ‬كوردستان‮ ‬یان نەبوونی‮ ‬دەسەڵاتێكی‮ ‬سیاسی‮ ‬و دیسكۆرسی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬سەرباری‮ ‬ئەوەش جیاوازی‮ (‬ئەلف و بێ و‮ ‬ڕێنووسی‮ ‬كوردی‮). ‬ئەوەش كۆسپێكی‮ ‬هەرە گەورەیە كە بەداخەوە بە كردەوە كورد بەرەو دابەشبوونێكی‮ ‬دیكە دەبات‮. ‬لە كۆتاییدا پێویستە ئەو راستییە بدركێنین كەوا‮ (‬فاكلتیی‮ ‬پەروەردە‮) ‬لە زانكۆی‮ ‬سۆران بە سازدانی‮ ‬وەها كۆنفرانسێك سەبارەت بە‮ (‬زمانی‮ ‬دایك‮) ‬كە لە خۆیدا، یادێكی‮ ‬جیهانیە و رێكخراوی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتووەكان بە فەرمی‮ ‬ناسیویەتی، ئەمە جێگەی‮ ‬شانازی‮ (‬زانكۆی‮ ‬سۆران و مامۆستا و سەرجەم قوتابی‮)‬یەكانییەتی،‮ ‬كە بڕیاریشە و لە ئەجیندای‮ ‬فاكلتیی‮ ‬پەروەردەدایە كە لە ساڵانی‮ ‬داهاتوودا بەشێوەی‮ ‬بەرفراوانترو بەبەرنامەی‮ ‬چڕو پڕتر خۆی‮ ‬بۆ ئامادە بكات و ئەجیندای‮ ‬دەوڵەمەندی‮ ‬بۆ رابگەیەنێ،‮ ‬چونكە ئێستا لە هەموو كات زیاتر گەلی‮ ‬كورد كە بەرەو قۆناغی‮ ‬سەربەخۆییی‮ ‬سیاسیی‮ ‬هەنگاو هەڵدێنێ پێویستی‮ ‬بەوەیە زمانەكەی‮ ‬و تایبەتمەندییەكانی‮ ‬بە هەموو جیهان بناسێنێت تاوەكوو بایەخ و گرنگی‮ ‬رەسەنایەتییەكەی‮ ‬لە ئاستی‮ ‬رای‮ ‬گشتی‮ ‬جیهانی‮ ‬و ناوەندە ئاكادیمیەكاندا جێگەی‮ ‬شایستەی‮ ‬خۆی‮ ‬بگرێ‮.‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌