2017-02-27

سیاسەتمەدار و بیرمەندی‮ ‬عێراقی،‮ ‬حەسەن عەلەوی‮ ‬لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ ئاژانسی‮ ‬ئانادۆڵو دەڵێت عێراق بەچوار قۆناغ‮ ‬هەڵوەشێنراوەتەوە و ئێستا تەنها جوگرافییایە و چەمكێكی‮ ‬مێژووییە دەگوترێتەوە،‮ ‬عەلەوی‮ ‬دەڵێت عێراق سیستەمی‮ ‬نادەوڵەتە ئێستا‮. ‬حەسەن عەلەوی‮ ‬یەكێك لە دیارترین سیاسەتمەدارەكانی‮ ‬عێراق،‮ ‬هەمیشە بۆچوونەكانی‮ ‬مشتومڕی‮ ‬هەڵگرتووە،‮ ‬ئەو بەشێك لە ژیانی‮ ‬یەكێك لە نزیكترین كەسەكانی‮ ‬سەدام حوسێن بووە،‮ ‬لەدایكبووی‮ ‬ساڵی‮ ‬1936ی‮ ‬كەڕادە مەریمی‮ ‬شاری‮ ‬بەغدایە،‮ ‬رەنگە ئەوەی‮ ‬ماڵەكەی‮ ‬ئەم لە هی‮ ‬سیاسەتمەدارەكانی‮ ‬دیكە جیابكاتەوە ئەو دەیان وێنەیەیە كە هی‮ ‬سەردەمە جیاجیاكانی‮ ‬ژیانییەتی‮ ‬و لەگەڵ دەیان سەركردەی‮ ‬عێراق وهەرێمی‮ ‬كوردستان و وڵاتانی‮ ‬بیانیش گرتوونی،‮ ‬لەنێو ئەمانەدا بوونی‮ ‬چەندین وێنەی‮ ‬تایبەتی‮ ‬لەگەڵ سەدام حوسێن هێشتا زۆر نهێنی‮ ‬هەڵدەگرێت كە ئەم وەكو‮ ‬یەكێك لە سندوقە رەشەكان بووە تا ماوەیەك‮. ‬
لەوەڵامی‮ ‬پرسیاری‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە چۆن دەڕوانیتە دەسەڵات و حوكمڕانی‮ ‬لە عێراق و ئەو سیستەمەی‮ ‬ئێستا عێراقی‮ ‬پێ بەرێوەدەچێت چۆن ناوزەندی‮ ‬دەكەیت؟‮ ‬حەسەن عەلەوی‮ ‬دەڵێت‮: ‬سیستەمی‮ ‬نا دەوڵەت،‮ ‬خۆی‮ ‬سیستەمیش نییە،‮ ‬بەڵكو هەوڵێكە بۆ هەڵوەشاندنەوەی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬عێراق كە لە داگیركاریی‮ ‬ئەمریكییەوە دەست پێ دەكات،‮ ‬من لە كتێبەكەمدا بەناونیشانی‮ »‬عێراقی‮ ‬ئەمریكی‮«‬ كە لە ساڵی‮ ‬2006 دەرچووە چوار قۆناغم بۆ ئەو داگیركردنە دیاریكردووە،‮ ‬یەكەم قۆناغ‮ ‬هەمووان لەسەری‮ ‬رێككەوتوون كە ئەویش رووخانی‮ ‬رژێمی‮ ‬ئەوێ كات بوو،‮ ‬تەنانەت ئەگەر لەناو بەعسییەكانیشدا راپرسییەكت كردبا ئەوا پێم وایە ئەوانیش لەگەڵ ئەوە بوون كە گۆڕانكاریی‮ ‬لە دەسەڵاتدا بكرێت،‮ ‬خەڵك پێشبینی‮ ‬نەدەكرد دوای‮ ‬رووخانی‮ ‬دەسەڵات و هەوڵەكان بۆ هەڵوەشانەوەی‮ ‬دەسەڵات راستەوخۆ دەوڵەت هەڵبوەشێندرێتەوە،‮ ‬هەڵوەشانەوەی‮ ‬دەوڵەت بریتی‮ ‬بوو لە هەڵوەشانەوەی‮ ‬بنكەكانی‮ ‬سنوور،‮ ‬هەڵوەشانەوەی‮ ‬سوپای‮ ‬عێراق و ئاسایش و دامەزراوەكانی‮ ‬عێراق‮. ‬عێراقیان گەڕاندەوە بۆ نا دەوڵەت كە ئەمە قۆناغی‮ ‬دووەم بوو‮. ‬قۆناغی‮ ‬سێیەمیش گەلی‮ ‬عێراقیش هەڵوەشێنرایەوە لە دوای‮ ‬هەڵوەشانەوەی‮ ‬دەسەڵات و دەوڵەت،‮ ‬شتێك بەناوی‮ ‬گەلی‮ ‬عێراقەوە نەما و گەلی‮ ‬عێراق بوونی‮ ‬نەما وەكو گەلی‮ ‬توركیا،‮ ‬گەلی‮ ‬ئەڵمانی،‮ ‬یان گەلی‮ ‬ئیتاڵی،‮ ‬ناوییان لێ نا پێكهاتەكان،‮ ‬پێكهاتەكان لە زانستی‮ ‬سیاسییەت بیدعەیەكی‮ ‬نوێیە‮. ‬لە سیاسەتتدا شتێك بەناوی‮ ‬پێكهاتەكان نییە،‮ ‬لە كوێوە هێنایان نازانم‮. ‬
لەبارەی‮ ‬ئەوەی‮ ‬بۆچی‮ ‬شیعەكان لە بونیادنانی‮ ‬دەسەڵاتێكی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬و دوور لە گەندەڵی‮ ‬سەرنەكەوتن،‮ ‬بەتایبەتیش كە ئەوان لە ساڵی‮ ‬2003ـەوە دەسەڵاتداری‮ ‬عێراقن؟‮ ‬حەسەن عەلەوی‮ ‬دەڵێت‮: ‬سیاسەتمەدارە شیعەكان بۆ سەرنەكەوتن چونكە كەلەپوورێكە فیقهی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬تیادا نییە،‮ ‬كەلەپووری‮ ‬سوننە فیقهی‮ ‬دەوڵەتە،‮ ‬بۆیە مالك كوڕی‮ ‬ئەنەس دەڵێت‮: ‬ئەگەر كافر‮ ‬یان نا موسوڵمانێك دەسەڵاتی‮ ‬گرتە دەست و وا پێویستی‮ ‬كرد بۆ پارێزگاریكردن لە كۆمەڵگەی‮ ‬موسوڵمانان جزیە بدەیت،‮ ‬دەبێت بیدەیت‮. ‬فیقهی‮ ‬سوننی‮ ‬فیقهی‮ ‬دەوڵەتە،‮ ‬فیقهی‮ ‬شیعی‮ ‬فیقهی‮ ‬شۆڕشە،‮ ‬تەماشا بكە كەسێك لەسەر مینبەری‮ ‬حوسێنی‮ ‬و شەقامی‮ ‬شیعی‮ ‬و شیعی‮ ‬شیعی‮ ‬چۆن باس لە شۆڕش دەكات،‮ ‬سەیری‮ ‬شەقامی‮ ‬سوننی‮ ‬چۆن باسی‮ ‬دەوڵەت دەكات‮. ‬یەكەم كەس كە باسی‮ ‬دەوڵەت و دەستووری‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬كرد سەید محمەد باقر سەدرە كە هاوتەمەن بووین و لە ساڵی‮ ‬1959 لە رۆژنامەی‮ ‬ئازادی‮ ‬لە دژی‮ ‬شیوعییەكان شتمان دەنووسی،‮ ‬من وتاری‮ ‬نەتەوەیی،‮ ‬ئەویش وتاری‮ ‬ئیسلامیی‮ ‬دەنووسی،‮ ‬ئەو رەشنووسی‮ ‬دەستووری‮ ‬ئیسلامی‮ ‬لەلا بوو،‮ ‬ئەو پڕۆەژەی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬ئیسلامی‮ ‬هەبوو و ئەمەش كوشتی‮ ‬نەك لەبەر ئەوەی‮ ‬شۆڕشگێڕ‮ ‬بوو و دەیویست لەدژی‮ ‬سەدام شۆڕش بكات،‮ ‬بەڵكو پڕۆژەی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬ئیسلامی‮ ‬هەبوو،‮ ‬شیعە لە پێش خومەینی‮ ‬پڕۆژەی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬نەبووە‮. ‬
لەبارەی‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە دەگوترێت عێراق بەتەنها لە ئاسمانەوە‮ ‬یەكگرتووە؟ حەسەن عەلەوی‮ ‬بۆچوونی‮ ‬وایە‮: ‬عێراق‮ ‬ئێستا تەنها جوگرافییایە و چەمكێكی‮ ‬مێژووییە دەگوترێتەوە،‮ ‬خاك دابەش بووە،‮ ‬هەروەها مروڤیش دابەش بووە،‮ ‬نیشتمانپەروەریی‮ ‬عێراقی‮ ‬دابەش بوو،‮ ‬نەك نیشتمانی‮ ‬سوننی‮ ‬و شیعی،‮ ‬بەڵكو دابەشبوونی‮ ‬تایفی‮ ‬و عێراق لەبیرچووە،‮ ‬ئێستا ملكەچی‮ ‬و دڵسۆزی‮ ‬بۆ نیشتمان و بۆ خاك نەماوە،‮ ‬مەزهەب ئەوەی‮ ‬نەهێشت‮. ‬لە شەڕی‮ ‬سیی‮ ‬ساڵەی‮ ‬ئەڵمانیا‮ ‬1618- 1648پرۆتستانتەكان‮ ‬18 ملیۆن بوون،‮ ‬دوایی‮ ‬بوون بەچوار ملیۆن كە كاسۆلیكەكان كوشتنییان،‮ ‬ئێستا سڕینەوەی‮ ‬مەزهەب و پێكهاتەی‮ ‬بەرامبەرە،‮ ‬ئەوە مەزهەبەكان ئاوا دەكەن‮. ‬ئەوەی‮ ‬من بیستوومە لە مێژوودا ئەوەیە كە شیعە پاڵپشت و هاوپشتی‮ ‬كورد بوون،‮ ‬مەرجەعییەتەكەیان پاڵپشتی‮ ‬كورد بوو،‮ ‬بەڵام ئێستا شیعە بۆ دژی‮ ‬كوردە؟،‮ ‬چونكە ئێران نایانەوێت كورد هیچ هەنگاوێك بچنە پێشەوە،‮ ‬بۆیە بەشێك لە شیعە كە بە شیعەی‮ ‬دەسەڵات ناویان دەبەم سیاسەتەكانی‮ ‬ئێران جێبەجێ دەكەن و نایانەوێ كورد هیچ بەدەست بهێنێت‮. ‬
عەلەوی‮ ‬لەبارەی‮ ‬عێراقی‮ ‬دوای‮ ‬داعش دەڵێت‮:‬‮ ‬پێش رێككەوتنی‮ ‬نێوان سەرۆك ئەردۆغان و سەرۆك پۆتین و سەرۆك روحانی‮ ‬رەنگە پێكدادان هەبایە،‮ ‬بەڵام ئەم رێككەوتنە وەستانی‮ ‬دروست كرد،‮ ‬هەمووانی‮ ‬راگرت،‮ ‬ئێران و توركیای‮ ‬پێش رێككەوتنەكە،‮ ‬ئێران و توركیای‮ ‬پاش رێككەوتنە نییە،‮ ‬رێككەوتنێكی‮ ‬گەورە و مەزن بوو،‮ ‬توركیا دەگەڕێتەوە بۆ رۆژهەڵات‮. ‬هەرچۆنێك بێت ئێستا بە بۆچوونی‮ ‬من داعش لەدوای‮ ‬ئەم رێككەوتنە گەمارۆدراوە،‮ ‬هیچ ئایندەیەكی‮ ‬نییە،‮ ‬رەنگە بارودۆخەكە باشتر بێت لەوەی‮ ‬من پێشبینیم دەكرد،‮ ‬پێش سێ مانگ لەمەوبەر پێشبینی‮ ‬سەرهەڵدانی‮ ‬پێنج شەڕم لە عێراقی‮ ‬دوای‮ ‬داعش كرد،‮ ‬ئەویش شەڕی‮ ‬ئێستا لەگەڵ داعش،‮ ‬شەڕی‮ ‬خەڵكی‮ ‬مووسڵ لەسەر دەسەڵات،‮ ‬شەڕی‮ ‬كورد و شیعە،‮ ‬شەڕی‮ ‬نێوان كورد و كورد،‮ ‬شەڕی‮ ‬شیعە و شیعە،‮ ‬رۆژنامەیەكی‮ ‬گەورەی‮ ‬ئەمریكی‮ ‬پاش من گوتی‮ ‬حەوت شەڕ‮ ‬سەرهەڵدەدات،‮ ‬بۆیە ئێستا ئەو شەڕانە بەدوور دەزانرێت،‮ ‬داعش دەڕوات و مووسڵ چارەسەری‮ ‬بۆ دەدۆزرێتەوە،‮ ‬سەرباری‮ ‬ئەگەری‮ ‬دیكە كە رەنگە پێچەوانەی‮ ‬قسەكانم بێت،‮ ‬رەنگە ناكۆكی‮ ‬لەنێوان پێشمەرگە و حەشدی‮ ‬شەعبی‮ ‬هەبێت،‮ ‬بەڵام ئێران نایەوێت بگاتە شەڕ،‮ ‬نایەوێت بگاتە حاڵەتی‮ ‬هاوشێوەبوون‮. ‬
سەبارەت بەوەی‮ ‬كورد سوورن لەسەر ئەوەی‮ ‬لە عێراق جیاببنەوە،‮ ‬بۆ ئەمەش سوننە پاڵپشتییان دەكەن و سوننە بۆخۆشیان باسی‮ ‬هەرێم دەكەن لەدوای‮ ‬رۆیشتنی‮ ‬داعش،‮ ‬قسەت لەمبارەیەوە چییە؟
حەسەن عەلەوی‮ ‬دەڵێ‮:‬‮ ‬كورد وەكو هەموو گەلانی‮ ‬دونیا مافی‮ ‬سەربەخۆییان هەیە،‮ ‬كورد مافێكی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬هەیە و‮ ‬یاسا باسی‮ ‬كردووە وەكو ئەوەی‮ ‬لە پرەنسیپەكانی‮ ‬سەرۆك وێڵسن بێت‮ ‬یان ئەوەی‮ ‬لینین باسی‮ ‬كردووە‮ ‬یان كۆمەڵەی‮ ‬نەتەوەكان كە باسییان كردووە،‮ ‬تا ئەوەی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتووەكان باسی‮ ‬كردووە،‮ ‬یان دەبێت ئەمە باس بكەیت و ئەوەش بە بەشێك لە مافی‮ ‬چارەی‮ ‬خۆنووسینی‮ ‬خۆت بكەیت و گوزارشتی‮ ‬لێ بكەیت لانی‮ ‬كەم وەكو مافی‮ ‬نەتەوەكان،‮ ‬یان بێدەنگ بیت و خۆت بە بەشێك لە دەوڵەت بزانیت‮.‬
من لەو كەسانەم كە لەگەڵ مافی‮ ‬گەلی‮ ‬كورددام و بەناوبانگم لەوەی‮ ‬لەگەڵ گەلی‮ ‬كورددام،‮ ‬ئێمە لە رۆژهەڵات سێ گەل بووین و پێویستمان بە گەلی‮ ‬چوارەم بوو كە گەلی‮ ‬كوردە،‮ ‬گەلی‮ ‬عەرەب و گەلی‮ ‬تورك و گەلی‮ ‬فارس لەم ناوچەیە هەبوون و نەمانهێشت ببنە گەلی‮ ‬چوارەم‮. ‬
لەبارەی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬ئێستای‮ ‬عێراقیش عەلەوی‮ ‬دەڵێت‮:‬‮ ‬هیچ حكوومەتێك بەقەد ئەم حكوومەتانەی‮ ‬عێراق زیانی‮ ‬بە شیعە نەگەیاندووە و لێی‮ ‬نەكوشتوون لە كوشتنی‮ ‬ئیمامی‮ ‬حوسێنەوە،‮ ‬ئەم حكوومەتانە شیعەیان زەلیل كرد،‮ ‬فڕۆكەخانەی‮ ‬نەجەفیان دزی،‮ ‬عەرەبانەیەكی‮ ‬تێدا نییە جانتای‮ ‬لەسەر دابنێی،‮ ‬پارەی‮ ‬تایبەت بە پایتەختی‮ ‬ئیسلامییان لە نەجەف دزی،‮ ‬پارەی‮ ‬ئیمامی‮ ‬عەلییان دزی،‮ ‬ئیدی‮ ‬چی‮ ‬دەڵێی‮ ‬تۆ؟،‮ ‬كەربەلا ئێستا بەدەست گەندەڵییەوە دەناڵێنێت،‮ ‬ئێستا هیچ شارێك وەكو شاری‮ ‬شیعەنشینەكان باجی‮ ‬گەندەڵیی‮ ‬شیعە ناداتەوە‮. ‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌