2017-02-11

خه‌بات: بۆتان جەلال

‮‬بیرمەندی‮ ‬عەرەب‮ ‬محەمەد ئەركۆن‮ ‬ساڵی‮ ‬1928 لە ناوریرت مەیسون لە جەزائیر لەدایك بووە،‮ ‬مامۆستای‮ ‬پسپۆری‮ ‬زمان و ئەدەبی‮ ‬عەرەبیە،‮ ‬لە ساڵی‮ ‬1968 بڕوانامەی‮ ‬دكتۆرای‮ ‬لە فەلسەفە لە زانكۆی‮ ‬سۆربۆن لە پاریس وەرگرتووە،‮ ‬لە‮ ‬مێژووی‮ ‬هزری‮ ‬ئیسلامی‮ ‬پسپۆرو شارەزایەكی‮ ‬بە توانایە و خاوەن دەیان بەرهەمی‮ ‬چاپكراوە،‮ ‬لقێكی‮ ‬دیكەی‮ ‬بەناونیشانی‮‬زانستی‮ ‬پراكتیكیە ئیسلامیەكان‮ ‬داهێناوە و ئەم زانستە ئەمڕۆ وەك لقێكی‮ ‬سەربەخۆ لە زانكۆ ناودارەكانی‮ ‬ئەوروپا و ئەفریقا دەخوێندرێت،‮ ‬ئەركۆن هەوڵ دەدات خوێندنەوەی‮ ‬تازە بۆ فیكری‮ ‬ئیسلامی‮ ‬بكات و لەو بازنە داخراوەو تەقلیدیە سواوانەی‮ ‬رزگار بكات كەزیاتر لە‮ ‬1400 ساڵە بەیەك وەتیرەوە وەك شرۆڤە و خوێندنەوە تێیڕوانراوە‮.‬

‮ ‬نووسەرێكی‮ ‬بلیمەت و چاو كراوە و تازەیە لە تەرح كردنی‮ ‬بیرو بۆچونەكانی،‮ ‬هەرگیز لادەر نەبووە لەسەر ئەو بۆچوونانەی‮ ‬لە‮ ‬ڕێگای‮ ‬قورئانی‮ ‬پیرۆز و پێغەمبەر محەمەد كوڕی‮ ‬عەبدوڵلاد.خ‮ ‬گەیشتۆتە بەر دەست و دیدی‮ ‬موسڵمانانی‮ ‬جیهان،‮ ‬كەچی‮ ‬لەوەش درێغی‮ ‬نەكردووەو لە كۆششێكی‮ ‬بێ ووچان دابوو كە ئەم بیرو هزرانەی‮ ‬لەئاینی‮ ‬پیرۆزی‮ ‬ئیسڵامدا‮ ‬ڕەگیان داكوتاوە نوێكاری‮ ‬و خوێندنەوەی‮ ‬نوێی‮ ‬بۆ بكات و بەڕۆحی‮ ‬مەدەنیەت و سەردەمیانەی‮ ‬ئەمڕۆدا بیانبەستێتەوە،‮ ‬دەیویست جل و بەرگێكی‮ ‬تازە بەڕوحێكی‮ ‬زیندووی‮ ‬بەرهەمهێن ئایین و ستوونەكانی‮ ‬فیكری‮ ‬عەرەبی‮ ‬ئیسلامی‮ ‬شیبكاتەوەو تەكان بەو بابەتانە بدات كە دەمێكە وەستاون و لەشوێنی‮ ‬خۆیاندا مەییون،‮ ‬باوەڕی‮ ‬بەوە هەبوو دەبێ فیكری‮ ‬ئیسلامی‮ ‬بەچاوێكی‮ ‬ڕوونترو كراوەتر تەماشای‮ ‬بكرێت و لە كاروانی‮ ‬پیشكەوتنی‮ ‬شارستانیەتەكانی‮ ‬دیكەی‮ ‬ئەمڕۆی‮ ‬سەردەمی‮ ‬تەكنەلۆژیا و جیهانگەرایی‮ ‬دانەبڕێت،‮ ‬هەمیشە دەیگوت شارستانیەتی‮ ‬ئیسلامی‮ ‬پێشەنگ بووە،‮ ‬بەهۆی‮ ‬ترس و نەوێران لە خوێندنەوەی‮ ‬تازەدا ئەو فیكرو شارستانیەتە دواكەوتووە لەكاروان دابڕاوەنە توانراوە لەگەڵ گیانی‮ ‬سەردەم خۆی‮ ‬بگونجێنێت كە دیارە بۆچوونەكانی‮ ‬محەمەد ئەركۆن وا بەئاسانی‮ ‬تەرح نەكراوەو‮ ‬ڕێگاشی‮ ‬بۆ خۆشی‮ ‬نەكراوە ئازادانە بیانگەیەنێتە ناو هەموو سوچێكی نێو كۆمەڵگا،‮ ‬لەلایەن هەندێك لەتوندڕەوەكان و گڕوپە ئوسوڵیەكانەوە دژایەتی‮ ‬كراوەو هەندێ جاریش هەڕەشەی‮ ‬راستەقینەی‮ ‬ئاراستەكراوە‮.‬

كارەكانی‮ ‬ئەركۆن دەكرێت لەو تەوەرانەوە باسیان لێوەبكرێت،‮ ‬یەكەمیان‮ ‬تێگەیشتنمان بۆ نوێخوازی‮ ‬و دووەمیشیان‮ ‬ڕەخنە لە عەقڵیەتی‮ ‬فیكری‮ ‬ئیسلامی‮‬،‮ ‬دیارە ئەم دوو تەوەرە لەلایەن زۆرێك لە بایەخ پێدەرانی‮ ‬فیكری‮ ‬ئیسلامیەوە گفتوگۆی‮ ‬چڕو درێژخایەنی‮ ‬لەسەر كراوە بیرو‮ ‬ڕای‮ ‬جیاوازی‮ ‬لەسەر گەڵالە كراوەو تا ئێستەیش جیدال و باس و خواسی‮ ‬و شرۆڤەكانی‮ ‬دێنە پێشەوەو قسەیان لەسەر دەكرێت،‮ ‬ئەمانەش لە‮ ‬ڕێگای‮ ‬كتێب و سیمینار و ئەو دیمانانەی‮ ‬كە لە كۆنگرەو میدیاكانەوە بڵاودەكرێنەوە پوختەی‮ ‬ئەو تەوەرە دەكرێ لەوەدا چڕ‮ ‬بكەینەوە كە نوێخوازی‮ ‬لەفیكری‮ ‬ئیسلامیدا ئاوات و مەرجی‮ ‬ژیان و پێشكەوتنی‮ ‬گەلانی‮ ‬ئیسلامی‮ ‬عەرەبیە و پێكەوە گرێدانی‮ ‬شارستانیە لەگەڵ شارستانیەتەكانی‮ ‬دیكەی‮ ‬دنیا،‮ ‬واتە دەبێ ئیسلام پردی‮ ‬دروستكردنی‮ ‬گۆڕینەوەی‮ ‬هزرو زانست و چەمكە مەعریفیەكان بێت،‮ ‬بێ ئەو پەیوەندی‮ ‬كردنەكۆمەڵگای‮ ‬عەرەبی‮ - ‬ئیسلامی‮ ‬بەسەرسامی‮ ‬و دەستەوەستان جۆش دادەمێنێ و دوا دەكەوێت،‮ ‬تا ئێرە ئەو هەوڵانەی‮ ‬لەلایەن‮ ‬ڕۆشنبیرو بیرمەند و ئیسلام ناسەكانەوە دراوە بۆ نوێكاری‮ ‬و گۆڕانكاری‮ ‬لەفیكری‮ ‬ئیسلامی،‮ ‬دەستكەوتێكی‮ ‬ئەوتۆیان بەدەست هێناوە،‮ ‬جگەلەوەی‮ ‬دژایەتی‮ ‬بەردەوامی‮ ‬سەلەفی‮ ‬و ئوسولیەكان بۆ‮ ‬ڕێگەگرتن لە هەوڵی‮ ‬نوێخوازی‮ ‬هزری‮ ‬ئیسلامی‮ ‬كە زیاتر بۆنەتە لەمپەر لە بەدەستهێنانی‮ ‬ئەو ئامانجە‮!!‬

محەمەد ئەركۆن مەبەستی‮ ‬لە نوێخوازی‮ ‬تەنها گۆڕان لە‮ ‬ڕوشت و ئەدگار و هەڵسوكەوتەكانی‮ ‬نێو كۆمەڵگا نییە،‮ ‬بەقەد ئەوەی‮ ‬مەبەستی‮ ‬نوێخوازی‮ ‬لای‮ ‬ئەو لە زمان و فەلسەفە و مێژوو بووە،‮ ‬دەیەوێت‮ ‬زمانی‮ ‬عەرەبی‮ ‬كە زمانی‮ ‬قورئانی‮ ‬پیرۆزە و قورئانی‮ ‬پێ هاتۆتە خوارێ لە بەنیادی‮ ‬زمانەكە نوێخوازییەكی‮ ‬سەردەمیانە دروست بكات و كەڵك و سوودی‮ ‬بۆ زمان و كۆمەڵگا لەیەك كاتدا دەبێت،‮ ‬بەجۆرێ سەردەمیانە بەكاربهێندرێت و هاوڕازو گونجاو بێت لەگەڵ زەمەنی‮ ‬ڕۆژگاری‮ ‬نوێدا،‮ ‬چۆن لە زمانی‮ ‬فەڕەنسیدا چەند جارێك لەسەر دەستی‮ ‬بیرمەند و شاعیر و‮ ‬ڕۆشنبیرانیەوە گۆڕانكاری‮ ‬نوێخوازی‮ ‬بۆ ئەنجامدراوە،‮ ‬شاعیری‮ ‬گەورەی‮ ‬فەڕەنساشاڕل‮ ‬بۆدلێر‮ ‬كە لە نێوان ساڵانی‮ ‬1821-1861 ژیاوە توانی‮ ‬بیردۆزەی‮ ‬نوێخوازی‮ ‬دابڕێژێت و زمانی‮ ‬فەڕەنسیشی‮ ‬لە‮ ‬ڕێگای‮ ‬شیعرەكانیەوە تازەكردەوە‮.‬

هەرچی‮ ‬لە‮ ‬ڕووی‮ ‬فەلسەفەیەوەیە،‮ ‬ئەركۆن وای‮ ‬بۆدەچوو بیرو هزرە‮ ‬ڕوناكەكان‮ ‬دەبێت هەمیشە بیری‮ ‬دیكەی‮ ‬تازەو بەرهەمهێنینان لێ لەدایك بێت،‮ ‬نەك بیروباوەڕێك چەشنی‮ ‬ئاوی‮ ‬گۆم مەنگ و مەیو بمێنێتەوە،‮ ‬هزر دەبێ ژیان جوانترو‮ ‬ڕووناك تر بكاتەوە پەرەبە تواناكان بدات داهێنان بهێنتە كایەوەو كاریگەری‮ ‬لەسەر دروستكردنی‮ ‬مرۆڤ هەبێت،‮ ‬ئادەمیزاد لای‮ ‬ئەو كائینێكی‮ ‬جوڵاوە و پڕ‮ ‬ئیش و بزاڤە دەبێ ئیش بكات و هەوڵبدات و شتی‮ ‬تازە دابهێنێ،‮ ‬وەك چۆن لەچەرخی‮ ‬ڕاپەڕینی‮ ‬ئەوروپادا ئەو بیرو باوەڕە كۆنانەی‮ ‬كە زیاتر لە15 سەدە مێشكی‮ ‬خەڵكیان پڕكردبوو،‮ ‬بەڕاچڵەكێنێك گەسكی‮ ‬لێدراو سەرتاپای‮ ‬گۆڕان كەوتە نێو هەموو بوارەكانی‮ ‬ژیان،‮ ‬لەو‮ ‬ڕۆژەوە ئەوروپا بەرەو ئاسۆی‮ ‬پێشكەوتن و‮ ‬ڕزگاری‮ ‬و ئازادی‮ ‬هەنگاوەكانی‮ ‬بەرەو داهێنان جووت كرد‮.

ئەركۆن زیاتر لە‮ ‬50‮‬ ساڵ و لەدوو تۆیی‮ ‬چەند كتێب و لێكۆڵینەوەوە لەرێگای‮ ‬گەڕان و پشكنین و توێژینەوەی‮ ‬وورد و هەستیار لەسەر فیكری‮ ‬ئیسلامی‮ ‬و زمان و ئەنترۆپۆلۆجیا و فەلسەفە وئەفسانە و زانستی‮ ‬كۆمەڵناسیەوە بیرۆكەكانی‮ ‬دەوڵەمەند كردووە و گەیشتۆتەچەند تەرحێكی‮ ‬تازەو ئاسۆیەكی‮ ‬بەرفراوانیشی‮ ‬لەبەردەم توێژینەوەی‮ ‬دیكە لەفیكری‮ ‬ئیسلامی‮ ‬كردۆتەوە كە دەكرێ زیاتر دیراسەیان لەسەر ئەنجام بدرێت،‮ ‬دەمێكە خوێندنەوەی‮ ‬نەزانانە و دوور لە واقیعی‮ ‬كۆمەڵگا و نادروست و نا زانستی‮ ‬بۆ فیكری‮ ‬ئیسلامی‮ ‬كراوە،‮ ‬دەبێ ئەمڕۆ ئەو‮ ‬ڕاستیە شاراوەنە و‮ ‬ڕووە گەشەكانی‮ ‬هزری‮ ‬ئیسلامی‮ ‬بگەنە زیاتر لە‮‬1‮‬ ملیار موسڵمان لە هەر سوچێكی‮ ‬ئەم گێتیە هەبن،‮ ‬ئەركۆن هەرسێ‮ ‬سێ كوچكەی‮ ‬دین،‮ ‬دنیا،‮ ‬دەوڵەت‮ ‬بەیەكەوە گرێ دابوو،‮ ‬لە‮ ‬ڕیگای‮ ‬گووتاری‮ ‬و زانستی‮ ‬ئەنترۆپۆلۆجیا و فەلسەفەوە هەرسێكیان پێكەوە دەبەستێتەوە،‮ ‬چونكە‮ ‬یەك بێ ئەوی‮ ‬تریان زنجیرەكە ناتەواو دەبێت،‮ ‬تا بكرێ بە گوتاری‮ ‬نەرم و واقیعیانە لەگەڵ فیكری‮ ‬ئاینەكان بدوێین،‮ ‬چونكە سەرچاوەی‮ ‬هەموو ئایینەكان خودایە و لەهەموو ئاینەكانیش بیرو باوەڕو ئامۆژگاریەكان لە پێناو بەرژەوەندی‮ ‬مرۆڤایەتی‮ ‬و پەرەپێدانی‮ ‬كۆمەڵگا چەسپیون‮..‬

شایانی‮ ‬باسە ئەم بیرمەندە گەورەیە‮ ‬ڕۆژی‮ ‬15/9/2010 بە نەخۆشی‮ ‬كۆچی‮ ‬دوایی‮ ‬كرد‮.‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌