2017-01-11

دیمانە‮: ‬ئیڤان باڵخی
گواستنەوەی‮ ‬چیرۆكە گەورەكەی‮ ‬ژیان بەجۆرێك كە ئازارەكان بكرێ بە داستانێك بۆ جوانییەكان وا بكا ستەمت خۆشبوێ،‮ ‬تاوانێكی‮ ‬گەورەیە دەرهەق بە ژیان،وەك مردنی‮ ‬دوو عاشق‮ ‬یان كوشتنی‮ ‬پاڵەوانەكان بە سەر بەرزی‮ ‬و تێكدانی‮ ‬هزری‮ ‬مرۆڤایەتی‮ ‬كە بە جۆرێك كە حەزەكەی‮ ‬بمری‮ ‬بۆ ئەوەی‮ ‬ببێ بە پاڵەوان‮ ‬،‮ ‬داستان وەك خۆی‮ ‬چیرۆكەكان‮ ‬و‮ ‬ڕووداوو و‮ ‬بەسەرهاتەكان هەرچۆن بێ ئەخوڵقێنێ ئەو لە زبری‮ ‬و نەرمییەكانی‮ ‬ژیان هەڵنایەت‮ ‬تا ببێ بە پاڵەوان‮ ‬،‮ ‬ئەمە ئەو پرسیارانە بوو كە رووبەرووی‮ ‬داستان بەرزانمان كردەوە‮.‬
داستان بەرزان لە ساڵی‮ ‬1987 ‮ ‬لە سلێمانییە‮ ‬لە دایكبووە و دەرچووی‮ ‬پەیمانگای‮ ‬هونەرەجوانەكانی‮ ‬سلێمانییە‮ ‬بەشی‮ ‬شانۆ،‮ ‬هەروەها دەرچووی‮ ‬كۆلێژی‮ ‬هونەرەجوانەكانی‮ ‬زانكۆی‮ ‬سەڵاحەدینە بەشی‮ ‬شانۆ،‮ ‬ئەو بەشداریی‮ ‬چەندین كۆڕ‮ ‬و فێستیڤاڵی‮ ‬ئەدەبی‮ ‬كردووە لە شار و شارۆچكە جیاوازەكان وە چەند جارێك نمونەی‮ ‬شیعرەكانی‮ ‬وەرگێڕدراونەتە سەر زمانی‮ ‬فارسی‮ ‬و لە گۆڤار و‮ ‬ڕۆژنامەكانی‮ ‬ئێران بڵاوبوونەتەوە‮.‬
داستان خاوەنی‮ ‬چوار چاپكراوی‮ ‬شیعرییە بە ناوەكانی‮ (‬تۆم هەبێت،‮ ‬خودێكی‮ ‬پەرتبوو،‮ ‬بووم بە ژێر‮ ‬ڕۆژە خێراكانی‮ ‬مۆدێرنەوە،‮ ‬ئەستێرەكان برینی‮ ‬مرۆڤن‮).‬
‮(‬هەرگیز نامەوێ ئەو توندیەی‮ ‬ژیان ئارایشت بكەم‮)‬
داستان لەوەڵامی‮ ‬ئەو پرسیارەی‮ ‬كە بۆچی‮ ‬نووسینەكانت بەرامبەر بە ژن توندن گوتی‮:‬چونكە ژیان توندە لەگەڵ مرۆڤ،‮ ‬منیش هەرگیز نامەوێت ئەو توندییەی‮ ‬ژیان ئارایشت بكەم،‮ ‬وەك هەندێك لە شاعیران كە ناسكی‮ ‬لە شیعرەكانیاندا گەیشتۆتە ئاستێك كە مردنی‮ ‬منداڵێكی‮ ‬سوریا و ژنێكی‮ ‬كوژراو بە دەستی‮ ‬پیاوانی‮ ‬نەریت و فراندنی‮ ‬كچانی‮ ‬شەنگال و زۆر‮ ‬ڕووادا و دیاردەی‮ ‬ترسناك و نامرۆڤانەی‮ ‬دیكە بە جۆرێكی‮ ‬ڕۆمانیسی‮ ‬و لاواندنەوەیەكی‮ ‬وەها بەرجەستە دەكەن،‮ ‬خەریكە‮ ‬ڕەهەندە دزێوەكەیت لە بەرچاو جوان دەكەن،‮ ‬نازانیت لە ناوەڕۆكدا ئەم شاعیرە دەیەوێت نەفرەت لەو بابەتە بكات‮ ‬یاخود دەیەوێت ستایشی‮ ‬بكات،‮ ‬بۆ نموونە كە دەیەوێت باسی‮ ‬كوشتنی‮ ‬دوعا بكات كاراكتەرێك دروست دەكات بە گوڵ و مەرجان و بۆنی‮ ‬بوغور و گوڵاوەوە دەیڕازێنێتەوە و بەجۆرێكی‮ ‬وەها كە‮ ‬ڕەنگە كچێك كە دەیخوێنێتەوە حەز بكات بە دەردی‮ ‬دوعا بچێت بۆئەوەی‮ ‬بەو جۆرە بڵاوێنرێتەوە،‮ ‬بەڵام من بە پێچەوانەی‮ ‬ئەم شاعیرانەوە دەمەوێت ژیان وەك خۆی‮ ‬بە‮ ‬ڕەقی‮ ‬و ناشیرینی‮ ‬و ناڕێكییەكانییەوە بكەمە بابەتی‮ ‬نووسینەكانم،‮ ‬بۆ نمونە‮: ‬ئەگەر بمەوێت لە شیعرێكدا عەشق بكەمە كۆنسێپتی‮ ‬شیعرێك حەزدەكەم‮ ‬ڕەهەندە ترسناك و قێزەونەكەشی‮ ‬بەرجەستە بكەم،‮ ‬ئەم تێڕوانینەش مەرج نییە هەمیشە بەوجۆرەش بێت،‮ ‬ساتگەلێك هەن بەجۆرێك لە بەرامبەر جوانی‮ ‬ژیاندا‮ ‬ڕاماوم حەزم كردووە بۆی‮ ‬بمرم،‮ ‬ئێستا لە كاتی‮ ‬ئەم بەشەی‮ ‬كۆتایی‮ ‬قسەكەمدا بزەیەك دەمگرێت،‮ ‬چونكە هەستەكەم باسكردنی‮ ‬جوانی‮ ‬ژیان بەو جۆرە شتێك لە زیادەڕەوی‮ ‬تێدایە‮.‬
هەر وشەیەك بێتە ناو شیعرەوە دەبێتە میتافۆڕ
لەوەلامی‮ ‬ئەو پرسیارەی‮ ‬كە ئەستێرەكان لای‮ ‬تۆ تەنیا ئەستێرەن‮ ‬یاخود ئەو وشەیە خوازراو گوتی‮:‬
هەر وشەیەك بێتە ناو شیعرەوە دەبێتە میتافۆڕ،‮ ‬واتە لە مانا باوەكەی‮ ‬خۆی‮ ‬دادەماڵڕێت،‮ ‬بێگومان وشەی‮ ‬ئەسێرەكانیش كە لە ناونیشانی‮ ‬یەكێك لە شیعرەكانی‮ ‬ناو كتێبەكەوەیە بەو جۆرەیە،‮ ‬بیرۆكەی‮ ‬ئەو شیعرە دەگەڕێتەوە بۆ‮ ‬ڕۆژێك لە ژوورەكەم لە هەولێر ئەو كات خوێندكاری‮ ‬قۆناغی‮ ‬یەكەمی‮ ‬زانكۆ بووم،‮ ‬سەیری‮ ‬فیلمێكم دەكرد بەناوی‮ (‬10،000‮)‬ چیرۆكی‮ ‬فیلمەكە باس لە سەردەمانێكی‮ ‬زۆر كۆنی‮ ‬مرۆڤ دەكات لە بەرەبەیانەكانی‮ ‬مێژوودا،‮ ‬كە چۆن‮ ‬یەكتری‮ ‬دەچەوسێننەوە كە چۆن هەڵدەكوتنە سەر‮ ‬یەكتر و بەهێز لاواز ئازار دەدات،‮ ‬مرۆڤ مرۆڤ دەكاتە كۆیلە،‮ ‬مرۆڤ دەستدرێژی‮ ‬دەكات سەر مرۆڤ،‮ ‬مرۆڤ بە دەستی‮ ‬مرۆڤ سەرگەردان و ماڵوێران دەبێت،‮ ‬كاتێك لە سەیركردنی‮ ‬فیلمەكە بوومەوە ماوەیەك چاوم نوقاند و بیرمكردەوە كە ئەوەی‮ ‬ئەمڕۆش لە دونیادا دەگوزەرێت هیچی‮ ‬كەمتر نییەوە لەوەی‮ ‬چاخە كۆنەكان،‮ ‬بەڵكو تەنیا فۆڕمی‮ ‬دڕندەییەكە گۆڕدراوە،‮ ‬ئەگەرنا ئازاردانی‮ ‬مرۆڤ بە دەستی‮ ‬مرۆڤ،‮ ‬كوشتن و وێرانكردنی‮ ‬مرۆڤ بە دەستی‮ ‬مرۆڤ خراپتر لە‮ ‬ڕابردووە قوڵتربۆتەوە،‮ ‬هەر لەو ساتەدا بیرۆكەی‮ ‬ئەو شیعرە لە مێشكمدا دروست بوو،‮ ‬ناونیشانەكەش لە‮ ‬یەكێك لە دیمەنەكانی‮ ‬فیلمەكەوە هات بە خەیاڵمدا‮.‬
بەهاكانی‮ ‬مرۆڤ‮ ‬
لەبراەی‮ ‬ئەوەی‮ ‬دونیای‮ ‬مۆدێرن لای‮ ‬تۆ چییەگوتی‮:‬
مۆدێرنە لای‮ ‬من كەرەستەیەكی‮ ‬شیعرییە،‮ ‬بە پشت بەستن بە دیدگای‮ ‬هەندێك فەیلەسوف كە قسەیان لێكردووە و دیدی‮ ‬خۆیان لەبارەی‮ ‬سەردەمێك بە ناوی‮ ‬مۆدێرنە بەیان كردووە،‮ ‬لە شیعری‮ ‬مندا مۆدێرنە ئەو دونیا دڵڕەق و‮ ‬ڕۆحكوژەیە كە تا بێت بەهاكانی‮ ‬مرۆڤ كەم دەكاتەوە،‮ ‬جەنگەكان كە زۆرینەیان بەرهەمی‮ ‬مۆدێرنەن كۆمەڵكوژی‮ ‬و هەڵهاتن و ئاوارەبوون و كەمپەكانی‮ ‬بەرهەمهێنا،‮ ‬ماركێت و مۆڵەكانی‮ ‬مۆدێرنە مرۆڤیان لەبەردەم خۆیاندا بچووك كردەوە و بەو بڕە پارەیە پێوایان كە پێیەتی،‮ ‬هوتاف و بانگەشەكانی‮ ‬حیزب لە مۆدێرنەدا مرۆڤیان لە خۆی‮ ‬داماڵی،‮ ‬باڕ‮ ‬و مەلها و دیسكۆكانی‮ ‬عەشقیان لە كردەیەكی‮ ‬گەرمی‮ ‬ڕۆحییەوە گۆڕی‮ ‬بۆ چێژێكی‮ ‬كاتی‮ ‬لەبەرامبەر پاداشتێكی‮ ‬ماددیدا،‮ ‬بۆیە هەر كە باس دێتە سەر مۆدێرنە هێڵنجم دێت و دەمەوێت بڕشێمەوە بەسەر هەموو‮ ‬ڕۆژەكانیدا‮.‬
دیارترین جۆری‮ ‬مرۆڤی‮ ‬كۆیلە‮.‬
لەوەڵامی‮ ‬ئەو پرسیارەی‮ ‬كە كۆیلەبوون لای‮ ‬تۆ تەنیا كۆت و بەندی‮ ‬زیندانە داستان گوتی‮:‬
كۆیلەبوون تەنیا ئەوە نییە كۆت و زنجیرێكی‮ ‬و فیزیكی‮ ‬لە دەست پێماندا بێت‮ ‬یان پەتێك لە ملماندا بێت و نەهێڵێت بەدڵی‮ ‬خۆمان كوێمان بووێت بڕۆین،‮ ‬بەڵكو ئەو قارغ‮ ‬یان سنورەیە كە بە هۆی‮ ‬كۆمەڵ،‮ ‬دین،‮ ‬عەشیرە،‮ ‬حیزب‮.. ‬بۆ خۆتی‮ ‬دەكێشیت و پێتوایە لە دەرەوەی‮ ‬ئەو سنورە ژیان نییە،‮ ‬پێتوایە بە لێدان لەو پیرۆزییە ئیتر دونیا كاول دەبێت،‮ ‬لەو جێگەیەدا كە تۆ ناتوانیت بەبێ سەرۆك عەشیرەت،‮ ‬بەبێ سەرۆك حیزب،‮ ‬بەبێ بەڕێوەبەر و بەبێ باوك و بەبێ سیستم بژیت،‮ ‬لەوێدایە تۆ بەویست و بەبێ ویست كۆیلەیت،‮ ‬ئەو جۆرە كاراكتەرەی‮ (‬ویلیهام‮ ‬ڕایش‮) ‬ناوی‮ ‬دەنێت مرۆڤی‮ ‬گرنگن،‮ ‬ئەوە دیارترین جۆری‮ ‬مرۆڤی‮ ‬كۆیلەیە كە ئەمڕۆ‮ ‬ڕووبەرێكی‮ ‬زۆر لە كۆمەڵگای‮ ‬كوردی‮ ‬خۆی‮ ‬تێدا دەبینێتەوە،‮ ‬تۆ سەیركە ئێمە میلەتێكین چەند پێویستمان بە باوكە،‮ ‬چەند پێویستمان بە مامۆستایە،‮ ‬چەند پێویستمان بە پیاوانی‮ ‬ئایینە،‮ ‬ئەمە لە تەواوی‮ ‬دونیاشدا وایە،‮ ‬مادام شتێك هەیە بە ناوی‮ ‬سیستم و‮ ‬ڕۆژانە ئێمە لە خۆیدا بچوك دەكاتەوە بۆ ئامێرێكی‮ ‬كاربەڕێكەر،‮ ‬مادام كەسێك هەیە بەناوی‮ ‬بەڕێوەبەر و لە شێوەی‮ ‬خواوەندێكی‮ ‬بچكۆڵەدا خۆی‮ ‬بەرجەستە دەكات و‮ ‬ڕۆژانە ئەگەر بە دڵی‮ ‬ئەو نەبین لێمان توڕە دەبێت و ئەگەریش لەخزمەت ئەودا بووین ستایشمان دەكات،‮ ‬بەكورتی‮ ‬لەسەر بنەمای‮ ‬پاداشت و سزامان دەڕۆین بەڕێوە،‮ ‬مادام سەرمایەداری‮ ‬خۆی‮ ‬لە هەموو كایەكانی‮ ‬ژیانی‮ ‬ئێمەدا بەیان دەكات و‮ ‬ڕۆژانە ئاكتەرەكانی‮ ‬سینەما و‮ ‬یاریزانەكانی‮ ‬تۆپی‮ ‬پێ و گۆرانیبێژەكان‮.. ‬لە بازاڕەكانی‮ ‬خۆیدا دەكاتە كاڵا و ئاڵوگۆڕیان پێدەكات بە شتێك كە ناوی‮ ‬پارەیە،‮ ‬كەواتە مرۆڤ هێشتا چاخە دێرینەكانی‮ ‬تێنەپەڕاندووە و هێشتا كۆیلایەتی‮ ‬بەردەوامە،‮ ‬بەڵام لە فۆرمی‮ ‬دیكەدا‮.‬
شاعیر بوون چییە؟
هەروەها‮ ‬لەوەڵامی‮ ‬ئەو پرسیارەی‮ ‬ئەگەر بتەوێت شاعیر بیت دەبێت چی‮ ‬بكەیت؟‮ ‬یان بڵێم شاعیربوون بەهرە و نەستە؟‮ ‬یان خولیایە؟ داستان گوتی‮:‬
من نازانم ئەگەر بتەوێت شاعیر بیت چی‮ ‬بكەیت،‮ ‬ئەوەندە دەزانم شاعیربوون لە‮ ‬یەك كاتدا هەم بەهرە و خولیایە هەمیش كردەیەكی‮ ‬مەعریفی‮ ‬و ستاتیكی‮ ‬و هونەرییە،‮ ‬واتە تەنیا بەبوونی‮ ‬بەهرە مەرج نییە بتوانین شیعرگەلێكی‮ ‬زیندوو بەرهەمبێنین،‮ ‬لەگەڵ بەهرەدا ئێمە پێویستمان بە وزەیەكی‮ ‬مەعریفی‮ ‬هەیە ئەویش لە‮ ‬ڕێگەی‮ ‬گەڕان و بینین و بیستن و خوێندنەوە بەدەست دێت،‮ ‬واتە ئاسان نییە ئاگاداری‮ ‬بەشێك لەو دونیا بەرین و قوڵەی‮ ‬ئەدەبیاتی‮ ‬دونیا و تەنانەت ئەدەبیاتی‮ ‬كوردی‮ ‬نەبێت و پێت وابێت دەتوانیت ببیتە شاعیرێكی‮ ‬باش‮.‬
گوتیشی‮:‬ئەوەی‮ ‬لەسەر تۆیە وەك شاعیر گەڕان و هەوڵی‮ ‬بەردەوامە بۆ زانینی‮ ‬زیاتر،‮ ‬هاوكات‮ ‬یەكانگیركردنی‮ ‬ئەنجامی‮ ‬ئەو گەڕان و هەوڵەیە لەگەڵ تێرامان و بەركەوتنەكانی‮ ‬خۆتدا بۆ دروستكردنی‮ ‬بیركردنە و‮ ‬ڕوانینێكی‮ ‬تایبەت بە خۆت لە دونیا و لە دەوروبەر‮.‬
لەبارەی‮ ‬ئگەر بێت و هەڵبژاردن بكەیت لە نێوان شیعر و شانۆدا كامیان هەڵدەبژێریت؟داستان گوتی‮:‬
هەر دووكیان بۆ من دوو جیهانی‮ ‬گەورەن و لە هەر كامیانەوە دەڕوانم دونیایەك خەون و هیوا دێتە ناومەوە،‮ ‬جارێك كە لە شانۆوە سەیری‮ ‬خۆم دەكەم،‮ ‬زۆرن ئەو شانۆنامانەی‮ ‬كە خەونمە لەسەر دەستی‮ ‬من بچنە سەر شانۆ و بە تیشكەكانی‮ ‬ئامێری‮ ‬ڕووناكی‮ ‬و چاوی‮ ‬بینەران ئاشنابن،‮ ‬جارێكیش كە لە شیعرەوە سەیری‮ ‬خۆم دەكەم دەڵێم‮: ‬هێستا زۆرم ماوە بۆ ئەوەی‮ ‬كە دەمەوێت لە شیعر بینووسم،‮ ‬بەكورتی‮ ‬من لە نێوان ئەم هونەرانەدا گەریدەیەكم و هەرگیز خۆمم بۆ‮ ‬یەكلایی‮ ‬نابێتەوە،‮ ‬ڕەنگە چێژی‮ ‬ژیانیش لەو خۆیەكلاینەكردنەوەیەدا بێت‮.‬
شانۆ هونەرە‮ ‬ڕەسەنەكەیە‮ ‬
لەوەڵامی‮ ‬ئەو پرسیارەی‮ ‬كە شانۆ و سینەما كامیان زیندووترن لای‮ ‬تۆ؟ بۆچی؟ داستان گوتی‮:‬
شانۆ هونەرە‮ ‬ڕەسەنەكەیە،‮ ‬ئەو هەناسە و جوڵە و دەنگی‮ ‬زیندووی‮ ‬مرۆڤە،‮ ‬مرۆڤ هەر زۆر زوو ئەم هونەرەی‮ ‬ناسی‮ ‬و كردیە ئامرازێك بۆ گوزارشتكردن لە خۆی،‮ ‬هونەری‮ ‬شانۆ هونەری‮ ‬ڕاستەوخۆی‮ ‬ناوەوەی‮ ‬مرۆڤە،‮ ‬هونەرێكە هەتا لێی‮ ‬وردبیتەوە دەتبات بەرەو قوڵایی‮ ‬خودی‮ ‬خۆت،‮ ‬ئەو شیعریەتەكەی‮ ‬لە شانۆدا هەستی‮ ‬پێدەكەیت لە هیچ هونەرێكیتردا نییە،‮ ‬ئەوەی‮ ‬شانۆ دەیكات لە تێكەڵكردنی‮ ‬هونەرەكانی‮ ‬موزیك و شێوەكار و تەنانەت سینەماش بە هیچ كام لە هونەرەكانی‮ ‬دیكە ناكرێت،‮ ‬ڕاستە لە ئێستادا هونەرەكانی‮ ‬ئەنیستەڵیشن و پێرفۆڕمانیس تێكەڵەیەكی‮ ‬باشن لە هونەرە جیاوازەكان،‮ ‬بەڵام لە نێو ئەوانیشدا شانۆ دەنگە دیار و هونەرە باڵاكەیە،‮ ‬دەربارەی‮ ‬هونەری‮ ‬سینەماش لە ئێستادا هەست ناكەم هیچ خەونێكم لەو هونەرەدا بەرجەستە بێت جگە لەوەی‮ ‬دەمەوێت بینەرێكی‮ ‬وردی‮ ‬هەندێك بەرهەمی‮ ‬سینەمایی‮ ‬بم‮.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌