2017-01-08

ڕۆژی چوارشەممە، (زانكۆی جیهان)، لە درێژەی كار و چالاكییەكانی خۆی و وەك بەشی پێنجەمی (نەخشە ڕێگەی دەوڵەتی كوردی/ لە ڕانگەی ئەكادیمیانە و پێكەوەژیانی ئاشتیانە)، پانێلێكی تایبەتی بۆ هەر یەك لە (د. پشتیوان سادق) وەزیری پەروەردەی حكومەتی هەرێمی كوردستان و (د. ڤالا فەرید) ئەندام پەرلەمان ساز كرد. لە پانێلەكەدا و بە ئامادەبوونی مامۆستایانی زانكۆ و قوتابیان و میوانان، دكتۆر پشتیوان سادق بەم شێوەیەی خوارەوە قسەی لەسەر نەخشەڕێگەی دەوڵەتی كوردی كرد:
سەرەتا:
زۆر پێ خۆشحاڵم ئەمڕۆ لەگەڵ بەڕێز د. ڤالا لە خزمەتی ئێوەداین بۆ قسەكردن لە سەر بابەتێكی گرنگ كە ئەویش نەخشەڕێگەی دروستبوونی دەوڵەتی كوردی و جیابوونەوەی هەرێمی كوردستان یا سەربەخۆیی دەوڵەتی كوردستانە. زۆر سوپاسی بەڕێز د. نەوزاد و سەرۆكی زانكۆی جیهان دەكەم كە هەردەم دەستپێشخەربوونە لە زۆر ئیش و كاری نەتەوەییدا. بەتایبەت كە هەردەم هاوكاری وەزارەتی پەروەردە بوونە لە دوو ساڵی ڕابردوودا و هاوكاریی ئێمەیان كردووە بەتایبەت لە (پڕۆسەی بەئینگلیزیكردنی وانەی بیركاری و زانست) و سیدییەكی زۆریان چاپ كردووە. ئومێدەوارم لە پێنج شەش ساڵی داهاتوودا ئەگەر ئەم بارودۆخ و قەیرانە كۆتایی بێت، ئاستی زمانی ئینگلیزی لە هەردوو وانەكە بچێتە پێشەوە، ئەمەیش لە هەستكردن و تێبینیكردنمانەوە بوو بەو لێشاوە ڕووتێكردنەی قوتابخانە نێودەوڵەتییەكان، چونكە بەداخەوە چ دایك و باوكان و چ هەندێك لەو قوتابخانانە ئەوەندە ئامانجیان ئەوەیە منداڵەكان زمانی ئینگلیزی فێر ببن، ئەوەندە بیریان لە فێربوونی زانستەكە نەكردووەتەوە.
پێم خۆشە قسەكانم سەبارەت بە سەربەخۆیی كوردستان بەم شێوەیە فۆرموولە بكەم:
كە باسی دەوڵەتی كوردستان دەكەین یان جیابوونەوەی هرێمی كوردستان، بێگومان لەئاستی نێودەوڵەتی وهەرێمی پێویستی بە پشتگیری یاسایی وسیاسی هەیە، پێویستە پاساوی یاسایی وسیاسی ومێژوویی هەبێت تا خەڵك پشتگیری پرسەكە بكات و ڕادەی هۆشیاری پێگەیشتنی ئەم سەربەخۆییە هێندە زۆر بێت كە ترست لە پاڵپشتی نێوخۆیی نەبێت. بێگومان بە هۆی خەباتی ڕابردوو و مێژوویی كورد، ئێستا خەڵكێكی زۆر قەناعەتی تەواویان بەوە هاتووە كە فعلەن لە ڕووی یاسایی و سیاسی و مێژووییەوە كوردستان مافی ڕاگەیاندنی دەوڵەتی هەیە، هەرچەندە ئەگەر بێت و واقیعی ئێستای كوردیش وەبەرچاو بگرین ئەوا تێدەگەیت كە كورد دەوڵەتە، بەڵام دەوڵەتی ڕانەگەیاندووە.
مامەڵەی نێودەوڵەتی:
یەكێك لە دیارترین هۆكارەكانی دڵخۆشبوونمان بەوەی كە جۆرێك لە دەوڵەتی كوردیمان هەیە و یا هەنگاوەكانی دروستبوونی دەوڵەتی كوردی لە كۆتاییەكاندایە، مامەڵەی نێودەوڵەتییە. هەر لە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا كە سەرۆكی فەرەنسا گەیشتە هەرێمی كوردستان، بەڕاستی دەكرێت ددان بەوەدا بنێین كە ئەمە نیشانەیەكە بۆ تەعامولكردن و كاركردن لەگەڵ هەرێمی كوردستان وەك هەرێمێكی فیدڕاڵ و یا وەك دەوڵەتێك. تەنانەت بە هۆی زۆرینەی رێككەوتنەكانی كوردستان لەگەڵ زۆر شوێن و وڵات و بە پێ یاسا وەك دەوڵەت حیساب بۆ هەرێمی كوردستان دەكرێت. سەرەڕای زۆرینەی هەوڵ و كارەكانمان، بەڵام بێ ئەنجامیش نەبووە، چونكە دەبێت لە ئێستاوە كار بۆ سبەی بكرێت، ئەگەر دەتهەوێت ببیتە دەوڵەت و ببیتە ئەندام لە (UN)، ئەوا دەبێت موبەرراتی خۆت بۆ ئەو ڕێكخراەیە هەبێت، ئەبێت تۆ وەها نیشانی بدەیت و بە فیعلیش وەها بیت كە مافی پیدەكردنی چارەی خۆنووسینت هەیه، بە پێ ئەو بەندانەی میساقی‌ (UN) مافی بوونە ئەندامیەتیت لەو ڕێكخراوەدا هەیە. هەر ئەو دەوڵەتانەی كە دەتەوێت پەیوەندییان لەگەڵ بكەی، ئەگەر بزانن جیابوونەوە لە عیراق و سەربەخۆیی، موبەرراتی قانوونی و سیاسیی خۆت هەیە، ئەوا پەیوەندییەكانت ئاسانتر لەگەڵ دروست دەكەن. ئەو موبەڕراتانە زۆر گرنگن و ئێستا بە تەواوی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی تیگەیشتووە كە موبەڕری ئێمە لە ڕووی قانوونی و نێودەوڵەتییەوە بۆ مافی چارەی خۆنووسین حەقی خۆمانە.
گۆڕانكاری یاسایی و دروستبوونی دەوڵەتان:
ئەو بەریزانە لیرە دانیشتوون لە مستەوای بەرزی یاساییدان و ژمارەییەكیشیان مامۆستای خۆم بوونە و شانازییان پێوە دەكەم، بۆیە بەڕێزیان زۆر باش ئاگاداری ئەوەن كە ئێستا گۆڕانكاری و پێشكەوتنی زۆر گەورە لە چوارچێوەی یاسا نێودەوڵەتییەكان هاتووەتە كایەوە، هەموومان دەزانین كە جاران دیاریكردنی چارەنووس تەنها بابەتێكی ڕووتی سیاسی و ئینسانی بوو، بەڵام ئێستا گۆڕانی بەسەردا هاتووە و هاوڕای ڕەهەندە سیاسی و ئینسانییەكە، ڕەهەندێكی گەورەی یاساییشی پێوە لكاوە. بە تایبەت دوای ڕووخانی میلیتاریزەبوونی ئیشتراكی لە دوای ساڵی 1990ی زایینی، قانوونی نێودەوڵەتیش پێشكەوتنی بەخۆیەوە بینی بەتایبەت لەمەڕ پرسی مافی تاك و مرۆڤایەتی و تیەنانەت لە ڕەهەندی نەتەوەیشەوە زیاتر پەرەی سەند.
جاران سەروەری دەوڵەت دیوارێكی زۆر گەورە بوو بۆ گەلانی ئەو دەوڵەتە و تەنانەت بە ‌پێی هەندێك لە بەندەكانی میساقی UN هیچ دەوڵەتێك مافی خۆتێهەڵقورتاندنی نەبوو لە كاروباری نێوخۆیی ئەو دەوڵەتانە، بەڵام لە دوای ساڵی 1990ی زایینییەوە، راستی ئەو مەبدەئانە زۆر لاواز بوو، مەبدەئی سەروەری گەل و مافی تاك و مافەكانی مرۆڤ زۆر زیاتر پەرەیان سەند و كاریان لەسەر كرا.
لە پاش ساڵی 1991 و ڕووخانی میلیتاریزەبوونی ئیشتراكی، یەكەم بریاڕ بۆ ئێمە بڕیاری 688ی ڕێكەوتی (4/5) بوو كە وای كرد كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی (پڕۆژەی نۆپل ئازیۆن) دابنێت بۆ پاراستنی ئێمە و هاوڕا لەگەڵ قوربانیدانی بەردەوامی كورد بۆ گەیشتن بە ئازادی ئەم دۆخەی ئێستای بە دواوە بوو بۆ كورد. له ساڵی 1945ی زایینییەوە تا دەگاتە ئێستا و بە تایبەتی دوای هەڵوەشاندنەوەی یەكیەتی سۆڤیەت و یوگوسلاڤیا واتە لەو كاتەی كە میساقی (UN) دانرا تا ئیستا، زیاتر لە 30 دەوڵەت لەسەر بنەمای (پڕەنسیپی مافی چارەی خۆ نووسین) دروست بوونە، كە نزیكبووەتەوە لە 193 دەوڵەت، چونكە هێشتان كۆسۆڤۆ ئەندامیەتی لە UN وەرنەگرتووە.
مافی چارەی خۆنووسین بۆ كورد:
سەبارەت ئەو هۆكارانەی كە بۆ ئێمەی كورد ڕەخساون لە ڕاگەیاندنی دەوڵەتی كوردی، ناكرێت لە هۆكارە سیاسی و یاسایی وكۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەكانی خۆمان غافڵ بین. لە ڕووی مێژووییەوە بەداخەوە ئێمە وەك كوردستانی باشوور بە ناچارەكانی بە عێراقەوە لكێندراوین، چونكە پێش ساڵی 1921ی زایینی شتێك نەبوو بە ناوی عێراق، بۆیە بە ڕوانگەی من عێراق دەوڵەتێكی دروستكراوی دوای ڕێككەوتنی (سایكس ـ بیكۆ) و دەرەنجامی دابەشكردنی خێر و بیری ناوچەكەیە. هەرچەندە بەداخەوە ئەگەر قووڵتر بڕوانین یەكەم دابەشكردنی كوردستان لە ساڵی 1514 ی زایینی و لە ‌شەڕ‌ی چاڵدێرانی نێوان نێوان عوسمانییەكان و سەفەوییەكان دەستی پێ كرد، بەڵام دابەشبوونی یاسایی كوردستان لە رێككەوتنی زەهاو دەستی پێ كرد لە ساڵی 1629 ی زایینی، دوای ئەوەی كۆمەڵیك رێككەوتنی تریش كرا، بۆیە لە ساڵی 1514 تا 1629ی زایینی و رێككەوتنی سایكس بیكۆ و لە جەنگی جیهانی بەكەم و رووخانی دەوڵەتی عوسمانی و دەستبەسەرداگرتنی ئیستانبوڵ لە لایەن فەڕەنسا و بەریتانیا و هێڵی شین و دەیان هەوڵ و دیاردە و ڕووداوی سەرەكی نەخشەی كێشانی سنووری دەستكردیان بەرهەم هێنا، بەتایبەت یەكێك لە هەرە گەورەترین بەدبەختییەكانی ئێمە بەركەوتمان لەگەڵ بەریتانیا بوو لە ساڵی 1916ی زایینی و لكاندنی ویلایەتی موسڵ بە عێراقەوە لە ساڵی 1925ی زایینی و دروستبوونی دەوڵەتی نویێ عێراق و بوونە ئەنجامی عێراقە نوێیەكە لە حزبی (ئومم) و...

هەڵوەشاندنەوەی عێراق و دروستبووتی دەوڵەتی كوردی:
بە هەموو ئەم وردەكارییانەوە كە ئێمە تیشك ئاسا بەسەریاندا تێپەڕین، نیشاندەری دروستبوونی عێراقن بە پینە و پەڕۆ، بۆیە پرسیار ئەوەیە گەر شتیك بە پینە و پەڕۆ دروست بكرێت، چەندە قابیلی هەڵوەشانەوەیه؟ ‌بیگومان بە ئاسانی هەڵدەوشیتەوە.
ئەم عێراقە لەو كاتەوە تا ئێستا، واتە لەو كاتەوە كە مەلی بە زۆر هێنرا و بەسەر ئەم دەوڵەتە فەرز كرا و شۆڕشی خوێناوی 14ی تەمووز و ڕووخانی عەبدولكەریم قاسم و هاتنی عەبدولسەلام و سەدام و شەڕی داعش هەمووی تا دەگاتە ئێستا، بەردەوام ئەم وڵاتە خوێنی لێ چۆڕاوەتەوە، كە ئەمەیش نیشانەی پێكەوە نەگونجان و پێكەوە هەڵنەكردنە.
گەورەترین نیشانەی ئەم پێكهەڵنەكردنە، خوێنی زۆری نێوان شێعە و سوونە و لەنێوبردنی كورد لە ئەنفال و جینۆساید و میلیتاریزەكردنی عێراق و خەفەقان و ترسن كە لە یادەوەری تاكی عێراقیدا قەت لەبیر ناچنەوە. پاش لەنێوچوونی سەدام، دووبارە گەڕاینەوە بۆ هەمان یادەوەری سەرەتاكان كە ئێستایشی لەگەڵدا بێت لە هەمان دۆخی نالەبارداین.
پاساویكی تری یاسایی بۆ جیابوونەوە لە عێراق، بوونی دەستوری عێراقه، راستە لە دەستوری عێراق ڕاستەوخۆ باسی جیابوونەوەی كوردستان و مافی چارەی خۆنووسین نەكراوە، بەڵام سەرەڕای ئەوەیش ئەو ماددانە لە دەستوری عێراق هەن، جێبەجی نەكران، وەك ماددەی 140 و دابەشكردنی داهاتەكان و تەنانەت لە ساڵی 2008 سوپاسی عێراقی كە دەبێت سوپاسی هەموو عێراقییەكان بێت و بەرگری لە عێراق بكات دژی دوژمنانی دەرەكی، كەچی دژی كورد جووڵێنرا و دواتر سایسەتی بڕینی قوتی خەڵكی و مووچە وای لە ئێمە كرد كە ئیتر دووبارە خەیاڵی پێكەوەمانەوەمان لەگەڵ عێراق نەبێت، بۆیە مەحكومین بەوەی كە پێكەوە و هەر یەكەمان لە سنووری خۆمان و لە چوارچێوەی میساقی (UN) و بە ئاشتی پێكەوە هەڵكەین.
سەرەڕای هەموو ئەو رەخنانەی كە لە خۆمان دەگرین، بەڵام كورد ئێستا مافی خۆیەتی كە دەوڵەتی خۆی هەبێت و هۆكارە دەرەكییەكان لەوپەڕی گونجاویدان، لە نێوخۆییشدا سەرەڕای قەیرانەكان، بە بوونی دامەزراوە یاسایی و حكومییەكانەوە دووبارە ئەو هەلە ڕەخساوە كە خاوەن ئیرادە و دەوڵەتی خۆمان بین. ئەگە دەسەڵاتەكانی دادوەری و جێبەجێكردنمان نەبوونایە، ئەوا دەوڵەتی كوردی مەحاڵ بوو، بۆیە ئێستا بە هەموو پێوەرێك گەورەترین دەرفەتمان لەپێشە، بەتایبەت لە ڕووی نێودەوڵەتیشەوە.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌