نەجات حەمید ئەحمەد‮
•  ‬ كێشەی‮ ‬كورد لە گەڵ بەغدادا نە كێشەی‮ ‬جیاوازیە دیموكراتیەكانە و نە كێشەیەكە لە پێناوی‮ ‬دەسەڵات و نە كێشەی‮ ‬دەستەیەكی‮ ‬دەسەڵاتدارێتیی‮ ‬دیاریكراوە،بەڵكو كێشەی‮ ‬نێوان دوو دونیای‮ ‬لە‮ ‬یەك جیاواز و دوو تێڕوانین و دوو دیاردەی‮ ‬سیاسیی‮ ‬لێكتر جیاوازە كە بەرژەوەندی‮ ‬و ژیان و چارەنووسی‮ ‬كۆی‮ ‬گەلی‮ ‬كوردی‮ ‬پێوە بەستراوەتەوە لە عێراقدا،كە بە داخەوە‮ ‬ڕاگەیاندنی‮ ‬كوردی‮ ‬تاكو ئەمڕۆش ئەو دووربینیە سیاسیەی‮ ‬تێدا نیە كە ئەگەر كورد لەم كێشەیەدا شكست بێنێ‮ ‬یا مل بۆ داواكانی‮ ‬ئەم سیاسەتە كەچ كات چیی‮ ‬بەسەر دێت و پێشبینیەكی‮ ‬ئەوتۆ لەو‮ ‬ڕاگەیاندنەدا نییە‮.‬ ‮ ‬ئەوا بە دڵنیاییەوە لە كۆمەڵێك كێشەی‮ ‬دیكە شكست دێنێ‮ ‬،ئەم نووسینە تەنها شیكردنەوەی‮ ‬ئەو ئەگەرانەیە كە ئەگەر بێتو كورد بێدەنگی‮ ‬هەڵبژێرێ تووشی‮ ‬چەند كێشەی‮ ‬جیاواز دەبێتەوە كە تەنها دوو هەڵبژاردن دەخەنە بەردەمی‮ ‬ئەویش‮ ‬یا كشانەوەیە لە حكومەتی‮ ‬بەغدا بە بێ هیچ دەسكەوتێكی‮ ‬گەورە‮ ‬یا‮ ‬ڕازی‮ ‬بوونە بەو سیاسەتە نوێیەی‮ ‬كە سەرەك وەزیرانی‮ ‬بەغدا گرتوویەتیە بەر كە ئەگەر ئەمەش‮ ‬ڕووبدا ئەوا زۆر مەسەلەی‮ ‬گەورەی‮ ‬وەكو دەرهێنانی‮ ‬نەوت و دابەشكردنی‮ ‬هێزی‮ ‬سەربازی‮ ‬و ئاسایش لە كوردستان و عێراق و ناوچە دابڕاوەكان و بڕیاری‮ ‬140 و پەیوەندیە دیبلۆماسیەكانی‮ ‬كورد بە دەرەوە و كاری‮ ‬كۆمپانیا بیانیەكان و كەرتی‮ ‬بازرگانی‮ ‬بە گشتی‮ ‬و ئیرادە و تواناكانی‮ ‬حكومەتی‮ ‬كوردستان و بودجەكەی‮ ‬بە گشی‮ ‬دەچنە دۆخێكی‮ ‬نوێوە و تەنها پێشبینی‮ ‬یەك رووی‮ ‬ئەو دۆخە دەكرێ كە ئەویش ئەوەیە كورد نە ئەو توانایەی‮ ‬تێدا دەمێنێ لە خۆ بەڕێوەبردندا ئازاد بێ و خزمەتی‮ ‬بەرژەوەندی‮ ‬و چارەنووسی‮ ‬خۆی‮ ‬بكات‮ ‬یاخود كورد لە هەموو ئەو كێشانەدا شكست دێنێ و حكومەتی‮ ‬عێراق‮ ‬زۆرینەیەك دەیباتە‮ ‬ڕێوە كە كورد دەسەڵاتی‮ ‬لەو حكومەتەدا زۆر سنووردار دەبێت،هۆیەكەش لەوێوەیە كە دەستووری‮ ‬فیدراڵی‮ ‬لەسەر بناغەی‮ ‬یەكگرتنی‮ ‬حكومەتی‮ ‬كوردستان و حكومەتی‮ ‬بەغدا دانەمەزراوە بەڵكو نەتەوەی‮ ‬عەرەب وحزبەكانی‮ ‬ناو حكومەت شوێنی‮ ‬دەوڵەتێكی‮ ‬عەرەبیان لە عێراق گرتۆتەوە و لە ناخی‮ ‬هەرە قووڵ و باوەڕەكانیاندا ئەوەی‮ ‬كورد دەیەوێ و خەونی‮ ‬پێوە دەبینێ لە لای‮ ‬ئەوان هیچ نەبێ لە لای‮ ‬زۆرینەیەكیاندا وەكو خەونێك وایە و مەترسیە لەسەر حكومەتی‮ ‬عێراق،دووەمین هۆكاریش لەبەر ئەوەی‮ ‬كورد هێشتا خاوەنی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬خۆی‮ ‬نیە بۆیە هەڵبژاردنە سیاسیە چارەنووسسازەكانی‮ ‬پەیوەست كراون بەو حكومەتەوە‮ .‬ ‮  ‬-1 سەرەتا داواكردنی‮ ‬پاراستنی‮ ‬سنوور كە ئێستا لە ژێر دەستی‮ ‬پێشمەرگەی‮ ‬كوردستاندایە دەكەوێتە دەست سوپای‮ ‬عێراقەوە ئەمە ئەو داوا و ئەو سیاسەتە نوێیەیە كە سەرۆك وەزیرانی‮ ‬عێراق بە لێكدانەوەی‮ ‬تاكلایەنەی‮ ‬دەستوور كاری‮ ‬بۆ دەكات‮ .‬ئەو سوپایەی‮ ‬كە بە بێ فرمانی‮ ‬فەرماندەی‮ ‬گشتیی‮ ‬سوپا بۆی‮ ‬نیە لە هیچ حاڵەتێكدا‮ ‬یەك هەنگاو بهاوێ و بە پێچەوانەوەش دابەشكردنی‮ ‬ئەو سوپایە كە زۆرینەیەكی‮ ‬لە حكومەتی‮ ‬بەغدادا دەبێت بۆی‮ ‬هەیە هەموو شارەكانی‮ ‬كوردستان ئابڵوقە بدات و هێزی‮ ‬پێشمەرگەی‮ ‬كوردستانیش لەو هێزە بە ناو فیدراڵیەدا دەتوێتەوە،هەر لەو هەوڵانەشدا بە پێی‮ ‬ئەو سیاسەتە نوێیە دامودەزگا ئەمنیە تایبەت وحكومیەكانی‮ ‬بەغدا بۆیان هەیە لە هەر شارێكی‮ ‬كوردستان بوونیان هەبێت و كار بۆ سنوورداركردنی‮ ‬توانا سیاسیەكانی‮ ‬حكومەتی‮ ‬كوردستان بكەن،كاتێك حكومەتێكی‮ ‬ناوخۆیی‮ ‬لە لایەن هێزێكەوە ئابڵوقە دەدرێت كە بڕیاری‮ ‬جووڵەپێكردن و هەموو كارێكی‮ ‬ئەو سوپایە دەكەوێتە دەست‮ ‬یەك كەسەوە ئەوسا لەوە دەگەین حكومەتی‮ ‬هەرێمیی‮ ‬وەكو حكوومەتی‮ ‬كوردستان ئیرادەی‮ ‬چەندێك لاواز دەبێتەوە و چۆن دەكەوێتە ژێر هەڕەشەیەكی‮ ‬سوپاییەوە‮ ‬،كە بڕیاری‮ ‬هەموو كارەكانی‮ ‬لە دەست‮ ‬یەك كەسدا دەبێت‮.‬ ‮ ‬-2 كاتێك سەرۆك وەزیرانی‮ ‬عێراق بە پێی‮ ‬لێكدانەوەی‮ ‬تاكلایەنەی‮ ‬دەستوور داوا دەكات كە سوپای‮ ‬كوردستان و پێشمەرگەكانی‮ ‬لە ناوچە دابڕاوەكان بكشێنەوە نابێت ئەو پێشبینیە لە بیری‮ ‬خۆمان بەرینەوە كە ئەو ناوچانە بە كەركووكیشەوە چیان بە سەردێ،ئەوەی‮ ‬ڕوودەدات نەك جێبەجێكردنی‮ ‬بڕیاری‮ ‬سەد و چلە بەڵكو زیندووكردنەوەی‮ ‬سیاسەتی‮ ‬بەعس و تەواوكردنی‮ ‬ئەو سیاسەتەیە لە بەعەرەب كردنی‮ ‬كوردستان و شارەكانیدا،ئەوەی‮ ‬ڕوودەدات ئابڵوقەدانی‮ ‬ئەو شارانەیە بە دەست هێزێكی‮ ‬سوپایی‮ ‬گەورەی‮ ‬تاكبڕیارەوە‮ ‬،كاتێك ئەم هێزە ناتوانێ بێلایەن بێت و سیاسەتی‮ ‬نوێی‮ ‬عێراق و دەستوورەكەی‮ ‬جێ بە جێ بكات ئەوسا تەوژمێكی‮ ‬گەورەی‮ ‬گەڕانەوەی‮ ‬عەرەب بۆ ئەو ناوچانە دەست پێدەكات و لە بەردەم بڵاوبوونەوەی‮ ‬تەقینەوە و كاری‮ ‬تیرۆر و بێ سەرو شوێن كردنی‮ ‬كورددا لەو ناوچانەدا شەپۆڵێكی‮ ‬پێچەوانەی‮ ‬كۆچكردنی‮ ‬كورد لەو ناوچە و شارانەدا بەرەو سێ شارەكەی‮ ‬كوردستان دەست پێدەكات هەروەك لە ناوچەكانی‮ ‬سەعدیە و جەلەولا و زۆر ناوچەی‮ ‬دیكەدا‮ ‬ڕوویاندا و ئەم پێشبینیەش لە كەركووكیشدا پارەكە‮ ‬ڕووی‮ ‬دەدا ئەگەر بێتوو كورد هێزەكانی‮ ‬خۆی‮ ‬نەبردایەتە ئەو ناوچانە،ئەمەش هۆكارەكەی‮ ‬ڕوون و ئاشكرایە كە كورد كاتێك دەبێتە بەشێك لە سوپایەك كە تاقە كەسێك بڕیاری‮ ‬لێ دەدات ناتوانێ داكۆكی‮ ‬لە كێشە و هاوڵاتی‮ ‬و چارەنووسی‮ ‬خۆی‮ ‬بكات و بڕیاری‮ ‬لەم جۆرە دەكەوێتە دەست‮ ‬یەك كەسەوە و بەس‮.‬ -3‮ ‬كاتێك سەرۆك وەزیرانی‮ ‬عێراق ئابڵوقە دەخاتە سەر دەسەڵاتی‮ ‬كورد كە هەموو گرێبەندەكانی‮ ‬لە بەغدا و لە وەزارەتی‮ ‬نەوت ئیمزا بكات و كاری‮ ‬كۆمپانیاكان و بەڕێوەبردنیان لە لایەن وەزارەتی‮ ‬نەوتی‮ ‬عێراقیەوە سەرپەرشتی‮ ‬بكرێت و كورد تەنها وەكو چاودێرێك خاكەكەی‮ ‬لەلایەن دەسەڵاتێكی‮ ‬بەرفراوان و تاكلایەنەی‮ ‬بەغداوە بەڕێوە ببرێ‮ ‬،هیچ دەسەڵاتێكی‮ ‬ئەوتۆی‮ ‬بەسەر هاوبەشیكردن لە داهاتی‮ ‬عێراق و چارەنووسی‮ ‬دەرهێنانی‮ ‬نەوتەوە نامێنێ و بەڵكو بارەكە بەم شێوەیەی‮ ‬لێ دێت‮ ‬كۆمپانیاكان هەموو سەر بە بەغدا دەبن،بەغدا بڕیار دەدات لە كوێ نەوت دەربهێندرێ و لەگەڵ كێ گرێبەند بكا و چەند كۆمپانیا و بیرلێدان و پاڵاوتەی‮ ‬نەوت لە كوردستاندا كاری‮ ‬خۆیان بكەن و هەموو كارەكان دەكەونە دەست وەزارەتی‮ ‬نەوتەوە كە پشت ئەستوور دەبێت بە هێزێكی‮ ‬سوپاییەوە كە ئابڵوقەی‮ ‬سنوور و شارەكانی‮ ‬داوە‮ .‬ئەمە جگە لەوەی‮ ‬كە كورد بە‮ ‬یەكجارەكی‮ ‬ئەو خەونەی‮ ‬لە دەست دەڕوا كە بیر لە سەربەخۆیی‮ ‬بڕیاری‮ ‬خۆی‮ ‬بكاتەوە و بیر لە هیوا و چارەنووسی‮ ‬خۆی‮ ‬بكاتەوە‮ ‬،هەروەكو چۆن ئەم تاكلایەنیەش كاریگەریی‮ ‬هەیە بە سەر سیاسەتی‮ ‬دیبلۆماسیی‮ ‬كوردەوە بەوەی‮ ‬حكومەتی‮ ‬زۆرینە بۆی‮ ‬هەیە ئەو گرێبەندانە بۆ بەرژەوەندیی‮ ‬سیاسیی‮ ‬خۆی‮ ‬بەكار بێنێ و بۆ بەهێزكردنی‮ ‬ناوەندێتی‮ ‬بەغدا و زۆركردنی‮ ‬سەرچاوەكانی‮ ‬كڕینی‮ ‬چەك‮ ‬و بەهێز كردنی‮ ‬پێگەی‮ ‬خۆی‮ ‬لە عێراقدا و بەكارهێنانی‮ ‬ئەو پێگەیەش بۆ لاوازكردنی‮ ‬دەسەڵاتی‮ ‬كورد و حكومەتەكەی‮.‬ -4 كاتێك سەرۆك وەزیرانی‮ ‬عێراق كار بۆ ئەوە دەكات كورد و حكومەتەكەی‮ ‬هیچ پەیوەندیەكی‮ ‬دیبلۆماسیان لەگەڵ هیچ دەوڵەتێكدا نەبێت بە بێ پرس و‮ ‬ڕا و‮ ‬ڕەزامەندیی‮ ‬بەغدا و ئامادەبوونی‮ ‬بەغدا لەو پەیوەندیانە،ئەوا گەوهەری‮ ‬ئەم سیاسەتە بۆ ئەوەیە كە كورد نەبێتە خاوەنی‮ ‬هیچ پەیوەندیەكی‮ ‬دیبلۆماسی‮ ‬كە ئەو وەكو حكومەتێك بیناسێنێ و لە هەموو دەوڵەتانی‮ ‬دنیاش بگەیێنێ كە هەموو پەیوەندیەكی‮ ‬ئەوان بە دنیاوە لە بەرژەوەندیی‮ ‬خۆیاندایە و واتە كورد لە دەرەوەی‮ ‬هەموو دەسەڵاتە سیاسیەكانی‮ ‬ئەو حكومەتە فیدرالیەدایە،زۆر ئاسانە پێشبینیی‮ ‬ئەوە بكەین كە جێبەجێكردنی‮ ‬بڕیاری‮ ‬لەم جۆرە چۆن ئابڵوقەی‮ ‬سیاسیی‮ ‬كورد و تۆڕە دیبلۆماسیەكەی‮ ‬دەدات و لەم حاڵەتەشدا چۆن بڕیاری‮ ‬كورد دەكەوێتە ژێر قەڵەمی‮ ‬بڕیاری‮ ‬بەغداوە و چۆنیش جێبەجێكردنی‮ ‬ئەم سیاسەتە كورد دەخاتە دەرەوەی‮ ‬حكومەتێكەوە كە دەبوایە هاوبەش و فیدرالی‮ ‬بێت،‮ ‬هەروەكو چۆن بۆ ئایندەی‮ ‬سیاسیی‮ ‬كوردیش چۆن دەسەڵاتی‮ ‬كورد ئەوەندە لاواز دەكات كە بیر لە داهاتووی‮ ‬حكومەتەكەی‮ ‬خۆی‮ ‬نەكاتەوە‮.‬ -5كاتێك سەرۆك وەزیرانی‮ ‬عێراق كار بۆ ئەوە دەكات كەرتی‮ ‬بازرگانی‮ ‬وكشتوكاڵ و پیشەسازی‮ ‬و زۆرینەی‮ ‬وەزارەتەكانی‮ ‬بچنە ژێر باڵی‮ ‬بڕیارەكانی‮ ‬وەزارەتە بە ناو فیدرالیەكانی‮ ‬بەغداوە ئەوە‮ ‬ڕوونە كە زۆرینەی‮ ‬بڕیارەكان لە هێنانی‮ ‬كەلوپەلی‮ ‬پێویست و پێداویستیەكانی‮ ‬خەڵك و پڕۆژەكانی‮ ‬حكومەت و تەنانەت خواردن و جلوبەرگی‮ ‬خەڵكی‮ ‬كوردستانیش دەكەونە ژێر بڕیارەكانی‮ ‬وەزارەتەكانی‮ ‬بەغداوە كە لە هەمان كاتدا ئەو كەرتە و سەرجەمی‮ ‬كەرتەكانی‮ ‬دیكە دەكەونە ژێر بڕیاری‮ ‬زۆرینەیەكی‮ ‬وەزاری‮ ‬لە بەغدا و دەتوانن بۆ مەرامی‮ ‬سیاسی‮ ‬و پیلانی‮ ‬سیاسی‮ ‬و سوپایی‮ ‬و ئاسایش بە كاری‮ ‬بێنن‮.‬ ئەمانە زۆر بە كورتی‮ ‬چەند لایەنێكی‮ ‬یا چەند‮ ‬ڕوویەكی‮ ‬ئەو سیاسەتەیە كە سەرۆك وەزیرانی‮ ‬عێراق دەیەوێ لە سەر كورد پیادەی‮ ‬بكات و‮ ‬ڕۆژگاریش دەریخست كە سەرۆك وەزیرانی‮ ‬عێراق هەموو كردارەكان و قسەكانی‮ ‬دوو سەرەن و شوێنی‮ ‬متمانە نین و دەستووری‮ ‬فیدرالی‮ ‬بە دەیان جار پێشێل كراوە و دەیان بەندی‮ ‬جێبەجێ نەكراون لە شەش ساڵی‮ ‬ڕابردووی‮ ‬حوكمڕانیی‮ ‬مالیكیدا،كە گەورەترین هەڵەی‮ ‬بەرامبەر بە كورد كرد و بۆ سێیەمین جار لە ماوەی‮ ‬ساڵێكدا كە ئەویش هەڕەشەی‮ ‬هەڵگیرساندنی‮ ‬شەڕە بەرامبەر بەكورد كە بەداخەوە پەرلەمانی‮ ‬عێراقی‮ ‬لەسەر ئەم هەڕەشەیە نەهاتە وەڵام و‮ ‬ڕاگەیاندنی‮ ‬كوردیش بەرامبەر بەو هەڕەشانە بێدەنگ بوو‮ .‬ناوەڕۆكی‮ ‬هەڵوێستی‮ ‬كورد بەرامبەر بەم سیاسەتە ترسناك و نادیار و هەڕەشە ئامێزە لەیەكبوونی‮ ‬دەنگ و‮ ‬یەكبوونی‮ ‬پرس و‮ ‬ڕادایە،خۆ دزینەوە لە‮ ‬یەكدەنگیی‮ ‬كورد و هەڵوێستی‮ ‬یەكگرتووی‮ ‬كورد بەرامبەر بەم سیاسەتە پەیوەندیی‮ ‬بە حزبایەتیەوە نیە‮ ‬،مەسەلەكە پەیوەندیی‮ ‬بە چارەنووسی‮ ‬كوردەوە هەیە‮ ‬،مەسەلەكە تەنانەت پەیوەندیی‮ ‬بە خاك و سامان و ئاسمان و جلوبەرگی‮ ‬كوردیشەوە هەیە و‮ ‬،هەڵوێست وەرنەگرتن لادانە لە هەموو بەها نیشتیمانی‮ ‬و نەتەوەییەكانی‮ ‬كورد و تەنازولكردن بۆ‮ ‬یەكتری‮ ‬لە نێو هێزەكانی‮ ‬كوردستان وحزبەكانیدا لە پێناوی‮ ‬وەستان بە‮ ‬ڕووی‮ ‬ئایندەیەكی‮ ‬نادیار كە كاری‮ ‬بۆ دەكرێ گەورەترین كێشەی‮ ‬نەتەوەییمانە و دروستكردنی‮ ‬بەربەست لەم ئاراستەیەدا لە بەرژەوەندیی‮ ‬ئەم سیاسەتە دكتاتۆری‮ ‬و شۆڤینیەدایە،پرسیاری‮ ‬گەوهەریش هەر ئەوە دەبێت كە چۆن بەرەو‮ ‬ڕووی‮ ‬ئەم مەترسی‮ ‬و هەڕەشانە ببینەوە و چ سیاسەتێك بگرینە بەر؟